Εκτύπωση

 

Haaretz 9.3.2012
Του Nir Hasson

Ο Moshe Ha'elyon, επιζών του Άουσβιτς, βετεράνος του Ισραηλινού Στρατού και συγγραφέας, δημοσιεύει τη μετάφραση έργου του Ομήρου από τα Ελληνικά στη Λαντίνο.

 

Η προσωπική οδύσσεια του Moshe Ha'elyon θα μπορούσε να παραλληλισθεί με την πρωτότυπη ιστορία του βασιλιά Οδυσσέα. Ο Οδυσσέας πάλεψε με μυθολογικά τέρατα και ύπουλους θεούς και επισκέφθηκε τον κάτω κόσμο. Ο Ha'elyon επέζησε από 21 μήνες στο Άουσβιτς, δύο πορείες θανάτου και έναν αριθμό Ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης. Ο Οδυσσέας ήταν ο μόνος επιζών ενός ναυαγίου. Ο Ha'elyon προσπάθησε να φτάσει σ’ αυτή τη χώρα πάνω σ’ παράνομο πλοίο μεταναστών και πιάστηκε από τους Βρετανούς. Τραυματίστηκε, εξάλλου, στον πόλεμο της Ανεξαρτησίας όταν αναποδογυρίστηκε το τζιπ που οδηγούσε. Τα τελευταία χρόνια, έχοντας πια αποσυρθεί, έγραψε τη δική του Οδύσσεια με τη μορφή μιας αυτοβιογραφίας καθώς και επικά ποιήματα.

Όταν τελείωσε, ο 87χρονος σήμερα Ha'elyon καταπιάστηκε με τη μετάφραση της Οδύσσειας του Ομήρου από τα αρχαία Ελληνικά στη μητρική του γλώσσα – τη Λαντίνο. Την περασμένη εβδομάδα, το μεγαλεπήβολο έργο του δόθηκε στη δημοσιότητα.

"Τον άντρα τον πολύτροπο πες μου, θεά, που χρόνια/ παράδερνε, σαν πάτησε της Τροίας τ’ άγιο κάστρο/ κι ανθρώπων γνώρισε πολλών τους τόπους και τη γνώμη", έτσι ξεκινά η μετάφραση στη Λαντίνο όπως και στο πρωτότυπο έργο.

Τα πρώτα χρόνια του ο Ha'elyon τα πέρασε στην Ελλάδα και συγκεκριμένα στην Θεσσαλονίκη όπου και γεννήθηκε το 1925. Τα αρχαία Ελληνικά ήταν μέρος των σπουδών του στο σχολείο και διδάχθηκε την Οδύσσεια και την Ιλιάδα στο Γυμνάσιο. Η κοινότητα μιλούσε τη Λαντίνο.

Όταν ξεκίνησε ο διωγμός των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, τον Ιούλιο του 1942, ο Ha'elyon στάλθηκε με την οικογένειά του στο Άουσβιτς. Οι περισσότεροι από την οικογένειά του σκοτώθηκαν την ημέρα που έφτασαν εκεί.

Ο Ha'elyon ήταν ο μόνος επιζών της οικογένειας. Όπως λέει και ο ίδιος, ένας λόγος που έμεινε ζωντανός ήταν ότι έδινε μαθήματα Ελληνικής γλώσσας σ’ έναν Χριστιανό κρατούμενο με ειδικά προνόμια ο οποίος πλήρωνε για τα μαθήματα με φαγητό.

Ο Ha'elyon απελευθερώθηκε από τους Αμερικανούς στην Αυστρία μετά από δύο πορείες θανάτου και καταναγκαστικά έργα σε Ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Το 1946 προσπάθησε να φτάσει στο Ισραήλ πάνω στο πλοίο παράνομων μεταναστών Wedgewood. Συνελήφθη από τους Βρετανούς οι οποίοι έστειλαν τους επιβάτες του στο στρατόπεδο κράτησης Atlit.

Μετά τον τραυματισμό του σε ατύχημα με τζιπ, ο Ha'elyon πέρασε στην εκπαίδευση αξιωματικών. Έφτασε στο βαθμό του αντισυνταγματάρχη εφέδρων και συνέχισε να εργάζεται για τον Στρατό μέχρι τη συνταξιοδότησή του το 1990.

Από τότε μοιράζει το χρόνο του μεταξύ των οργανώσεων μνήμης για τους επιζώντες του Ολοκαυτώματος και της συγγραφής στη Λαντίνο.

Η ιδέα της μετάφρασης της "Οδύσσειας" του δόθηκε από τον μελετητή της Λαντίνο, Avner Peretz. "Μου είπε ότι δεν τελείωσε το γυμνάσιο επειδή ξεκίνησε ο πόλεμος αλλά παραδέχτηκε ότι σπούδασε αρχαία Ελληνικά και ο σπόρος φυτεύτηκε", τόνισε ο Peretz.

Στην πραγματικότητα, ο Ha'elyon ξεκίνησε με την "Ιλιάδα" αλλά σταμάτησε γιατί το κείμενο ήταν μεγαλύτερο και "λίγο πιο δύσκολο".

Η μετάφραση κράτησε σχεδόν τέσσερα χρόνια αντιμετωπίζοντας πολλές δυσκολίες στην πορεία. "Η Λαντίνο είναι μια ομιλούμενη γλώσσα. Ξαφνικά έπρεπε να βρω λέξεις από πεδία που δεν έχουν, όπως γεωργία, ναυτιλία, ονόματα δέντρων, κλπ."

Μεταξύ άλλων, βρήκε τις λέξεις στο λεξικό Εβραϊκών-Λαντίνο του Peretz και στη Βίβλο που έχει ήδη μεταφραστεί στη γλώσσα αυτή.

"Δεν έβγαλα από το μυαλό μου καμία λέξη. Έχω τεκμηρίωση για όλα", ισχυρίζεται.

Ο Ha'elyon είχε επίσης ν’ αντιμετωπίσει την πρόκληση της διατήρησης της ομοιοκαταληξίας και του ρυθμού του πρωτότυπου κειμένου του Ομήρου. Κατά τη διάρκεια της μετάφρασης - ακόμα και τώρα όταν το διαβάζει - ο Ha'elyon λέει ότι χτυπούσε τα δάχτυλά του, κάτι που τον βοήθησε να διατηρήσει το ρυθμικό μέτρο – το δακτυλικό εξάμετρο, γραμμές των έξι ποδών ή μέτρων, καθένα από τα οποία είναι ένας "δάκτυλος" με μία μακρά συλλαβή και δύο βραχείες.

Ο Ha'elyon τοποθέτησε τη μετάφραση της "Οδύσσειας" στα Εβραϊκά από τον Peretz δίπλα στη δική του στη Λαντίνο, κάνοντας το έργο του όχι μόνο την πρώτη μετάφραση της "Οδύσσειας" στη Λαντίνο αλλά και την πρώτη στα σεφαραδίτικα Εβραϊκά.

Τώρα ο Ha'elyon σχεδιάζει να επιστρέψει στη Λαντίνο μετάφραση της "Ιλιάδας". "Έμαθα πως να εργάζομαι. Από δω και πέρα, για κάθε γραμμή που γράφω δεν θα χρειάζεται να ψάχνω στα τυφλά".

Αυτή την εβδομάδα γίνεται η παρουσίαση του πρώτου από τους δύο τόμους του βιβλίου στο Μουσείο Castel στο Ma'aleh Adumim. Το βιβλίο είναι αφιερωμένο στον πέμπτο πρόεδρο του Ισραήλ, Yitzhak Navon, για τα 90ά γενέθλια του.

Ο Peretz θεωρεί το βιβλίο του Ha'elyon ως ένα σημαντικό πολιτιστικό επίτευγμα. Σε αντίθεση με πολλούς μελετητές της Λαντίνο, ο Peretz θέλει ν’ απομακρύνει τη Λαντίνο από τη σφαίρα της νοσταλγίας κι έτσι πριν από μερικά χρόνια μετέφρασε στη Λαντίνο και τον "Μικρό Πρίγκιπα".

"Αυτό που με συναρπάζει δεν είναι η νοσταλγία για τη γλώσσα αλλά οι δυνατότητές που κρύβει. Να δείξουμε τι μπορεί να κάνει η Λαντίνο", λέει ο Peretz.

Σε αντίθεση με τη μεγάλη της αδελφή, τη γίντις, η οποία έχει μια μακρά παράδοση γραφής και μετάφρασης (αν και όχι ακόμη του Ομήρου), η Λαντίνο έχει παραμείνει μία ομιλούμενη γλώσσα. Τα τελευταία χρόνια βλέπει μια αναγέννηση παρά τη μείωση του αριθμού των ανθρώπων που τη μιλούν ως μητρική τους γλώσσα.

Για το έργο του Ha'elyon, ο Peretz λέει: "Το θεωρώ ως το αποκορύφωμα των 500 χρόνων έργων στη Λαντίνο. Βρίσκεται στο ίδιο επίπεδο με τη μετάφραση της Βίβλου του 19ου αιώνα. Αυτό σημαίνει ότι η γλώσσα έχει δυνατότητες".

 

http://www.haaretz.com/print-edition/news/holocaust-survivor-revives-jewish-dialect-by-translating-greek-epic-1.417423