Η Emily Isaacs Udler επισκέφτηκε την Ελλάδα για ν’ ανακαλύψει εκ νέου τις Εβραϊκές ρίζες της. Παρακάτω περιγράφει αυτά που ανακάλυψε κατά τη διάρκεια του ταξιδιού της.
Μόλις επέστρεψα από μια 10ήμερη παραμονή στην Ελλάδα. Η ιδέα για το ταξίδι προέκυψε από μια συνομιλία που είχα μ’ ένα αγαπητό φιλικό ζευγάρι πρώην- Βραζιλιάνων από το Rehovot καθώς πίναμε τον απογευματινό καφέ μας στο Cup O’Joe. Σιγά-σιγά οργάνωσαν μια μικρή ομάδα και βρήκα έναν έμπειρο οδηγό, έτσι ώστε η ομάδα μας ν’ αποτελείται από 5 πρώην-Βραζιλιάνους (4 από τους οποίους ήταν από το Πόρτο Αλέγκρε και ήταν φίλοι του Avi και 1 πρώην-Βραζιλιάνα από το Σάο Πάολο), έναν πρώην-Ούγγρο γιατρό κι εμένα. Οι γλώσσες που ομιλούνταν στο βαν ήταν η Εβραϊκή, η Πορτογαλική, η Γίντις και η Αγγλική και έξω από το βαν - πολλά Ελληνικά. Έτσι, είχαμε πολλά ανέκδοτα στη Γίντις, πολλά γέλια, πολλές μεταφράσεις, ακόμη και κάποιες παρεξηγήσεις.
Η βασική διαδρομή μας ήταν από την Αθήνα προς τα βορειοδυτικά στους Δελφούς, στα ψηλά χιονισμένα βουνά όπου παίξαμε χιονοπόλεμο, στο Μέτσοβο, ένα χωριό που ιδρύθηκε από Ρουμάνους, στα Ιωάννινα, τα Ζαγοροχώρια, την Καστοριά, τα Μετέωρα (τα κρεμαστά μοναστήρια), τη Θεσσαλονίκη, τη Λάρισα και πίσω στην Αθήνα - περίπου 2000 χιλιόμετρα.
Φαινομενικά αυτές θα ήταν χαλαρωτικές διακοπές με πολλές επισκέψεις σε αξιοθέατα. Στην πραγματικότητα, ήταν διακοπές - ξεκούραστες πολλές φορές και γεμάτες όμορφα αξιοθέατα - αλλά για μένα δέσποζε τεράστια η σκιά του Εβραϊκού Ελληνικού Ολοκαυτώματος. Πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρχαν 77.102 Εβραίοι και μετά μόλις 9.951 (το 87% των κοινοτήτων είχε εξαλειφθεί).
Όπως οι περισσότεροι από εσάς γνωρίζετε, γεννήθηκα στα Ιωάννινα και η επιστροφή μου εκεί με είχε γεμίσει ενθουσιασμό και αγωνία. Η Εβραϊκή κοινότητα είναι μία από τις παλαιότερες και μετρά πάνω από 1500 χρόνια παρουσίας. Πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η κοινότητα αριθμούσε 1850 μέλη. Μόνο 163 από αυτά επέζησαν.
Μόλις έφτασα την Παρασκευή το μεσημέρι, έσπευσα να πάω στο αρχαίο νεκροταφείο. Δυστυχώς, οι επιτύμβιες στήλες καλύπτονταν μ’ ένα παχύ στρώμα από φύλλα που, όταν αφαιρέθηκε, αποκάλυψε δυσανάγνωστα σκαλίσματα. Δεν μπόρεσα να βρω τον τάφο του θείου μου Menachem Bessos († 1938), αδελφού του παππού μου από την πλευρά του πατέρα μου που πέθανε πριν από τον πόλεμο, ούτε τον τάφο της θείας μου Tica Bessos († 1951), συζύγου του μεγαλύτερου αδελφού της μητέρας μου που πέθανε μετά τον πόλεμο. Το 1990 είχα καταφέρει να τους εντοπίσω. Δεν υπάρχει λίστα όσων είναι θαμμένοι εκεί ή της θέσης των τάφων τους. Υπάρχει ένα μνημείο για ολόκληρη την κοινότητα όπου άναψα ένα κερί.
Στη συνέχεια επισκεφτήκαμε την όμορφη συναγωγή, μέσα στο Κάστρο (τα Τουρκικά τείχη), και μια γλυκιά ντόπια γυναίκα μας έδωσε λεπτομερείς εξηγήσεις για τη συναγωγή και τα έθιμα. Τα ονόματα όλων εκείνων που πέθαναν στο Άουσβιτς ήταν προσεκτικά χαραγμένα στους τοίχους. Κι εκεί βρήκα τα ονόματα της οικογένειας μου:
Michael Bessos – παππούς μου από την πλευρά της μητέρας μου
Annetta Bessos – γιαγιά μου από την πλευρά της μητέρας μου
Reveka Bessos – θεία μου, αδελφή της γιαγιάς μου
Haim Yitzhak – παππούς μου από την πλευρά του πατέρα μου
Mazal Tov Yitzhak – γιαγιά μου από την πλευρά του πατέρα μου της οποίας έχω πάρει το όνομα
Anna Yitzhak – αδελφή του πατέρα μου - πέθανε στο Άουσβιτς μία ημέρα πριν από την απελευθέρωση
Avraham Yitzhak – αδελφός του πατέρα μου
Είναι δύσκολο για μένα να περιγράψω τα συναισθήματά μου βλέποντας χαραγμένα σ’ αυτούς τους τοίχους τα ονόματα των ανθρώπων για τους οποίους είχα ακούσει τόσα πολλά κατά την παιδική μου ηλικία.
Η κοινότητα αριθμεί σήμερα 30 μέλη - τα παιδιά των περισσοτέρων είναι στο Ισραήλ. Κάθε μέρα ο υπεύθυνος της κοινότητας καλεί κάθε ένα από τα νοικοκυριά για να διαπιστώσει αν έχουν όλοι σηκωθεί κι είναι εντάξει. Προσπαθούν πραγματικά να φροντίζουν ο ένας τον άλλον. Δυστυχώς, παρά τους τέσσερις άνδρες στην ομάδα μας, δεν υπήρχε απαρτία (Minyan) για την Tefila της Παρασκευής.
Από εκεί πήγαμε στο ξενοδοχείο. Ντύθηκα για το Shabbat και πήρα τα κεριά μου για να τ’ ανάψω στο σπίτι μιας γυναίκας που ήταν στο Άουσβιτς μαζί με τη μητέρα μου. Ήταν πολύ συγκινητικό. Μιλήσαμε για ώρες και, στη συνέχεια, ένας πρώην Αμερικανός με ρίζες στα Ιωάννινα που πρόσφατα επέστρεψε εκεί και κάνει μια ταινία για την κοινότητα, ήρθε να μ’ επισκεφτεί και να με πάει μια βόλτα. Ήταν πολύ ενδιαφέρον ν’ ακούω για τη δουλειά που έκανε στην καταγραφή των λεπτομερειών της ζωής των Εβραίων Ρωμανιωτών.
Μου άρεσε να περπατώ γύρω στην πόλη μιλώντας Ελληνικά και ενθουσιάστηκα όταν άκουσα ότι τα Ελληνικά μου είναι εξαιρετικά. Ωστόσο, έχοντας φύγει από την Ελλάδα σε ηλικία 2 χρονών και 3 μηνών, δεν έμαθα ποτέ να διαβάζω ή να γράφω.
Έτσι, πριν ξεκινήσω το ταξίδι μου, κατέβασα από το Διαδίκτυο ένα Ελληνικό αλφάβητο και ήμουν τώρα σε θέση να διαβάσω τις περισσότερες πινακίδες – μόλις τις διάβαζα, τις καταλάβαινα! Ήταν όμως πολύ κουραστικό κι ένιωσα ότι είχα μια υπερφόρτωση πληροφοριών. Έπρεπε να κλείνω τα μάτια μου κατά διαστήματα γιατί, αν τα είχα ανοιχτά, προσπαθούσα να διαβάσω.
Καθισμένη στις όχθες της λίμνης Παμβώτιδας φανταζόμουν ότι έβλεπα τις στριμωγμένες μάζες - 1.950 παγωμένους και φοβισμένους Εβραίους που περίμεναν να μεταφερθούν - οι περισσότεροι για να μην επιστρέψουν ποτέ. Η αναχώρησή μου από τα Ιωάννινα στις 25 Μαρτίου 2012, 68 χρόνια από την ημέρα που απελάθηκε ολόκληρη η Εβραϊκή κοινότητα, ήταν πολύ οδυνηρή για μένα.
Η επόμενη πόλη με Εβραϊκή παρουσία ήταν η Καστοριά η οποία αριθμούσε 900 Εβραίους πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά από αυτόν μόνο 45. Δεν συνάντησα κανέναν από την κοινότητα.
Φτάνοντας στη Θεσσαλονίκη, πήγαμε στο ξενοδοχείο Tobacco. Εξεπλάγην όταν είδα ένα Mezzuzah στην πόρτα και στη συνέχεια ανακάλυψα ότι άνηκε σε μια Εβραϊκή οικογένεια. Συμπτωματικά ή όχι, ήταν το ωραιότερο απ’ όλα τα ξενοδοχεία όπου μείναμε. Η Θεσσαλονίκη είχε τη μεγαλύτερη Εβραϊκή κοινότητα η οποία πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο αριθμούσε 56.000 μέλη και στη συνέχεια μόνο 1.950. Σήμερα υπάρχουν 800-900 άτομα κι έχουν μια ενεργή κοινότητα. Συναντήσαμε έναν αρχιτέκτονα ο οποίος μας οδήγησε μέσα από τμήματα της Εβραϊκής πόλης. Μας είπε και κάτι που κανείς μας δεν ήξερε. Είπε ότι οι Γερμανοί είχαν δώσει στους Εβραίους πιστοποιητικά κυριότητας οικοπέδων στην Πολωνία για να τους ξεγελάσουν ώστε να πιστέψουν ότι θα πήγαιναν σ’ ένα καλό μέρος. Ακόμη και μετά από τόσα χρόνια το έλεγε με μια έκφραση πόνου. Σήμερα πάντως η Εβραϊκή κοινότητα είναι ενεργή κι εκείνος τραγουδάει στη χορωδία της και μάλιστα μας κάλεσε σε μια πρόβα που ήταν απίστευτα αναζωογονητική.
Πήρα ένα ταξί για να επιστρέψω στο ξενοδοχείο και ήταν η μοναδική μου ευκαιρία να συνομιλήσω μ’ έναν ταξιτζή. Μου αρέσει να μιλάω με τους οδηγούς ταξί σ’ όλον τον κόσμο καθώς τα λένε ευθέως - δεν μασάνε τα λόγια τους. Μου είπε ότι η οικονομία έχει τελειώσει. Οι πολιτικοί έχουν εξαπατήσει κι έχουν κλέψει και ο κόσμος δυσκολεύεται να εξασφαλίσει έστω και τα προς το ζην. Μου είπε ακόμη ότι η Ελλάδα δεν έπρεπε να είχε μπει στην ΕΕ, ότι υπάρχει μια τεράστια διαρροή εγκεφάλων και ότι, σε 20 χρόνια, δεν θα υπάρχει πλέον Ελλάδα.
Στη συνέχεια πήγαμε στη Λάρισα όπου είχαν μεταφερθεί σε φορτηγά οι Εβραίοι των Ιωαννίνων για να περιμένουν τα τρένα για το Άουσβιτς. Πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η Εβραϊκή κοινότητα της Λάρισας αριθμούσε 1.120 μέλη και στη συνέχεια μόνο 726. Σήμερα είναι 235.
Θα συναντούσα μια ξαδέλφη της θείας μου την οποία δεν γνώριζα. Οι Έλληνες, όπως ξέρετε, είναι συναισθηματικοί γι’ αυτό αγκαλιαστήκαμε και φιληθήκαμε σαν να γνωριζόμασταν. Εκείνη και μια κουνιάδα της με πήγαν βόλτα στην πόλη και μου έδειξαν πόσο ζωντανό είναι το κέντρο και πόσα καταστήματα ανήκουν σε Εβραίους. Η κοινότητα προφανώς ευημερεί αλλά ανησυχεί για το μέλλον των παιδιών της. Δεν αντιμετωπίζουν κανένα πρόβλημα και κάθε Παρασκευή βράδυ απαγγέλουν ένα kiddush κι έχουν συναφείς δραστηριότητες.
Στο Βόλο η ιστορία είναι λίγο καλύτερη. Ο τότε ραβίνος είχε πει σε όλους να κατευθυνθούν προς τα βουνά και έτσι, από τα 872 μέλη της Εβραϊκής κοινότητας που προϋπήρχε του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, επέστρεψαν οι 640 - ένα πολύ καλύτερο ποσοστό. Το φαινόμενο αυτό μας είναι γνωστό από τις υπόλοιπες Ευρωπαϊκές κοινότητες.
Και φτάσαμε πίσω στην Αθήνα. Πήγαμε στον Ισθμό της Κορίνθου που ήταν πολύ εντυπωσιακός και η διαδρομή εντελώς μαγευτική. Κατά τη διάρκεια και των δέκα ημερών, απολαμβάναμε τον ωραιότερο ηλιόλουστο δροσερό καιρό.
Ανυπομονούσα να επιστρέψω σπίτι. Αφού είδα τις Εβραϊκές κοινότητες, είμαι γεμάτη ευγνωμοσύνη που το κράτος του Ισραήλ υπάρχει και, παρόλα τα πολλά προβλήματά μας, θυμίζω στον εαυτό μου ότι ο Λαός του Ισραήλ Ζει.
http://acrossgreece.com/2012/04/24/discovering-your-jewish-heritage-in-greece/