Κέντρο Ερευνών BESA Τρίτη 24.10.2017
Του Γιώργου Τζογόπουλου
Perspectives Paper No. 625.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ: Η εικόνα του Ισραήλ στην Ελλάδα ήταν για δεκαετίες αρνητική. Ωστόσο, η προσέγγιση Αθηνών-Ιερουσαλήμ και η βελτίωση των πολιτικών και οικονομικών τους σχέσεων από το 2010 έχει επηρεάσει και Έλληνες δημοσιογράφους. Ενώ η συμπάθεια προς τους Παλαιστίνιους δεν έχει ξεθωριάσει εντελώς, το Ισραήλ έχει πάψει να παρουσιάζεται αποκλειστικά σαν μοχθηρό. Τώρα πια περιγράφεται ως ένας χρήσιμος συνεταίρος. Ενώ ο αντισημιτισμός παραμένει πρόβλημα στην Ελλάδα, αυτή η νέα συμπεριφορά των ΜΜΕ, ίσως μακροπρόθεσμα συντελέσει στην πτώση του. 

Γενικώς, μεταξύ των Ελλήνων δημοσιογράφων υπήρχε από παλιά ομοφωνία για τον ποιος πρέπει να κατηγορηθεί για την διένεξη Ισραηλινών και Παλαιστινίων και για την αποτυχία επίτευξης ειρήνης: το Ισραήλ. Το εβραϊκό κράτος παρουσιαζόταν σταθερά ως ο επιτιθέμενος και οι Παλαιστίνιοι σαν αθώα θύματα. Η δημοσιογραφική κάλυψη των ελληνικών ΜΜΕ για το επεισόδιο με το πλοίο «Μάβι Μάρμαρα» τον Ιούνιο του 2010 παρουσιάζει ανάγλυφα αυτό το φαινόμενο. «Θρήνος και οργή για το ισραηλινό ρεσάλτο» ήταν το πρωτοσέλιδο της Ελευθεροτυπίας, μιας αριστερής εφημερίδας (που τώρα έχει κλείσει για οικονομικούς λόγους). Τα κεντροδεξιά ΝΕΑ ήσαν το ίδιο επικριτικά: «Παγκόσμια κατακραυγή: ο Γολιάθ συνέθλιψε τον Δαβίδ». Τη φράση «Παγκόσμια Κατακραυγή» χρησιμοποίησε και η συντηρητική εφημερίδα Η Καθημερινή. 

Η ελληνική συμπάθεια προς τους Παλαιστίνιους έχει τις ρίζες της στην εγγύτητα προς τον αραβικό κόσμο και την υποστήριξη των περισσοτέρων Αράβων στο Κυπριακό Ζήτημα. Ο Αντισημιτισμός έχει κι αυτός παίξει το ρόλο του. Όμως υπάρχει κι ένας άλλος λόγος που τα ελληνικά ΜΜΕ κατηγορούσαν σταθερά το Ισραήλ, τουλάχιστον πριν το 2010. Εξυπηρετούσε σαν αποδιοπομπαίος τράγος για όλα τα προβλήματα της Μέσης Ανατολής, αν όχι για όλα τα προβλήματα στον κόσμο. Αυτό διευκόλυνε τους δημοσιογράφους να μην χάνουν χρόνο σε μια εις βάθος έρευνα στις διεθνείς υποθέσεις. Η στενή συνεργασία της Ιερουσαλήμ με την Άγκυρα απλά έδωσε τροφή στην αρνητική άποψη των ελληνικών ΜΜΕ για το Ισραήλ. 

Το σημείο καμπής ήρθε στα τέλη του θέρους του 2010. Τα Μέσα είχαν την τάση να ακολουθούν την πολιτική ατζέντα που κυριαρχούσε και η αποκατάσταση της εικόνας του Ισραήλ δεν αποτελούσε εξαίρεση. Όταν η Ιερουσαλήμ αποφάσισε να αναζητήσει  νέους συμμάχους στην Ανατολική Μεσόγειο, έπειτα από την επιβάρυνση των σχέσεών της με την Άγκυρα, στράφηκε προς την Αθήνα. Τον Αύγουστο του 2010 επισκέφτηκε την Ελλάδα ο Ισραηλινός Πρωθυπουργός Μπινγιαμίν Νετανιάου, εγκαινιάζοντας έτσι ένα νέο κεφάλαιο σε μια σχέση που είχε διαρραγεί για δεκαετίες εξαιτίας παρεξηγήσεων και καχυποψίας. 

Ο Γεώργιος Παπανδρέου, που ήταν εκείνη την εποχή ο Έλληνας Πρωθυπουργός, είδε στο Ισραήλ έναν κρίσιμο σύμμαχο μέσα σε μια εποχή σκληρής λιτότητας και αβεβαιότητας σχετικά με την ενδεχόμενη χρεωκοπία της Ελλάδας και την έξοδό της από την Ευρωζώνη. Τα ελληνικά ΜΜΕ ακολούθησαν την ηγεσία Παπανδρέου. Χαρακτηριστικό ήταν το πρωτοσέλιδο των ΝΕΩΝ: «Από το «Φλερτ» στον «Γάμο»: προοπτικές για «χρυσή» συνεργασία ανοίγουν Ελλάδα και Ισραήλ». Η Ελευθεροτυπία έγραφε ότι «Αλλάζουν οι ισορροπίες: Η ελληνο-ισραηλινή σύσφιγξη σχέσεων δημιουργεί νέο άξονα στην περιοχή» και Η Καθημερινή έκανε λόγο για «Στενότερη συνεργασία Ελλάδας-Ισραήλ» μεταξύ των δύο χωρών. Από τα τέλη του 2010 και στο εξής, το ρεπορτάζ για το Ισραήλ δεν ήταν αποκλειστική δουλειά μόνο ξένων εκδοτών αλλά και ανταποκριτών του διπλωματικού ρεπορτάζ. 

Την επαύριο των συναντήσεων Νετανιάου-Παπανδρέου στην Αθήνα, οι περισσότεροι Έλληνες δημοσιογράφοι άρχισαν να αντιλαμβάνονται ότι το Ισραήλ δεν είναι πια κάποιος άγνωστος και μακρινός γείτονας. Και πάνω από όλα, ότι είναι συνεταίρος. Αυτή η στρατηγική συνεργασία ανοίγει θετικές προοπτικές για την Ελλάδα σε θέματα ασφάλειας και ενέργειας, ενώ έχει και χειροπιαστά αποτελέσματα στην ελληνική οικονομία. Ενώ το 2012 ήρθαν στην Ελλάδα 207.711 Ισραηλινοί τουρίστες, το 2017 οι αφίξεις από το Ισραήλ αναμένονται να φτάσουν τις 530.712. Η Θεσσαλονίκη (μεταξύ άλλων) αποτελεί και τον αγαπημένο προορισμό των Ισραηλινών πολιτών λόγω του εβραϊκού ιστορικού  παρελθόντος της και του δημάρχου της Γιάννη Μπουτάρη που είναι πολύ φιλικός απέναντι στο Ισραήλ. 

Σύντομα έγιναν εμφανείς και οι οικονομικές ευκαιρίες. Το Ισραήλ, ως «νεοφυές» έθνος τράβηξε την προσοχή Ελλήνων επενδυτών. Η Πρεσβεία του Ισραήλ στην Αθήνα διοργανώνει εκδηλώσεις και διαγωνισμούς, οι νικητές των οποίων έχουν την ευκαιρία να συμμετάσχουν στον Διεθνές Φεστιβάλ Καινοτομίας (DLD) στο Τελ Αβίβ. Οι επικοινωνιακές στρατηγικές του Ισραήλ στο Facebook και το Twitter βοηθούν επίσης Έλληνες δημοσιογράφους και απλούς πολίτες να έχουν εύκολη πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικά με τη χώρα. 

Επιπλέον, η ρατσιστική συμπεριφορά του νεοναζιστικού κόμματος Χρυσή Αυγή και η θέση του ότι το Ισραήλ είναι «ο αιώνιος εχθρός» της Ελλάδας, έχει (σε κάποια έκταση) συνδέσει τις αντι—ισραηλινές φωνές στην Ελλάδα με πολιτικούς εξτρεμιστές. Η επίθεση ακροαριστερής τρομοκρατικής ομάδας εναντίον της ισραηλινής πρεσβείας στην Αθήνα τον Δεκέμβριο του 2014 ενίσχυσε αυτή την αντίληψη και δημιούργησε κάποια συμπάθεια για το Ισραήλ. Εκείνη την εποχή, οι περισσότεροι Έλληνες δημοσιογράφοι εξέφρασαν τις σοβαρές ανησυχίες τους σχετικά με την ασφάλεια στην Ελλάδα, όπως επίσης και για τις διεθνείς επιπλοκές του γεγονότος. Το Έθνος, μια κεντροαριστερή εφημερίδα, έγραψε ότι η επίθεση ήταν ένα διεθνές στίγμα για την Ελλάδα καθώς ήταν «Το πρώτο χτύπημα σε πρεσβεία του Ισραήλ σε όλο τον κόσμο μετά από 12 χρόνια». (Από την πλευρά του, το Πρώτο Θέμα, μια εβδομαδιαία tabloid εφημερίδα, ανέφερε την ανάμιξη της Mossad στις έρευνες, αφήνοντας αιχμές ότι οι ελληνικές Αρχές δεν θα μπορούσαν ενδεχομένως να εντοπίσουν τους υπόπτους).   

Ακόμη και όταν καλύπτουν την διένεξη Ισραηλινών-Παλαιστινίων, οι Έλληνες δημοσιογράφοι δεν εμφανίζουν τη αυτοματοποιημένη φιλοπαλαιστινιακή προκατάληψη των περασμένων χρόνων. Η Επιχείρηση Παρυφή Προστασίας το 2014 δεν προκάλεσε τη συνήθη αντι-ισραηλινή επιθετική δημοσιογραφική κάλυψη. Η Ελευθεροτυπία χρησιμοποίησε τη λέξη «εισβολή» αλλά δεν έδωσε μεγάλη έμφαση στο πρωτοσέλιδό της. Τα ΝΕΑ δεν την ανάφεραν καν στην πρώτη τους σελίδα και η Καθημερινή επέλεξε την πιο ουδέτερη φράση «Ισραηλινοί Βομβαρδισμοί στη Λωρίδα της Γάζας». 

Μετά το 2015, ήρθη ένα ακόμη εμπόδιο που θάμπωνε την εικόνα του Ισραήλ στην Ελλάδα. Μια αριστερή κυβέρνηση, ο ΣΥΡΙΖΑ, ήρθε στην εξουσία φέρνοντας ως νέο πρωθυπουργό τον Αλέξη Τσίπρα. Παρόλο που στο παρελθόν συμμετέσχε σε φιλοπαλαιστινιακές διαδηλώσεις, άλλαξε στάση όταν ανέλαβε τη νέα του θέση. Αντίθετα με την προεκλογική του στάση, ο Τσίπρας αντιμετωπίζει το Ισραήλ ως σύμμαχο και η εξωτερική του πολιτική αντανακλάται στο δημοσιογραφικό χώρο τόσο τον δεξιό όσο και τον αριστερό. Για παράδειγμα, Η Εφημερίδα των Συντακτών που αντικατέστησε την Ελευθεροτυπία, επαίνεσε την Τριμερή Συνάντηση στη Θεσσαλονίκη τον Ιούνιο του 2017 για την επίσπευση της κατασκευής του Αγωγού της Ανατολικής Μεσογείου. 

Για να μιλήσουμε λίγο γενικότερα, οι Έλληνες δημοσιογράφοι είναι πια περισσότερο ώριμοι σχετικά με το Ισραήλ. Μετά τα μαθήματα της «Αραβικής Άνοιξης», ακόμη και οι πιο φιλοπαλαιστίνιοι δημοσιογράφοι που καλύπτουν την διένεξη Ισραηλινών-Παλαιστινίων, αναγνωρίζουν την συνδρομή της Ιερουσαλήμ στη σταθερότητα της περιοχής. Επίσης, οι επίσημες επισκέψεις σε ισραηλινές πόλεις της χώρας έχουν εντυπωσιάσει τους αριστερούς συμμετέχοντες και αυτό διεισδύει στη δουλειά τους. Ανταποκριτές άλλων ελληνικών Μέσων έχουν στρέψει την προσοχή τους αλλού, κατηγορώντας αποκλειστικά τη Γερμανία για το ελληνικό δράμα, και δεν έχουν ανάγκη να κατασκευάσουν άλλους «εχθρούς». Επίσης, άλλοι επηρεάστηκαν από την ανερχόμενη ισλαμοφοβία περισσότερο από ό,τι από τον Αντισημιτισμό, καθώς συνεχίζονται στην Ευρώπη οι τρομοκρατικές επιθέσεις του Ισλαμικού Κράτους.

Η βελτίωση της εικόνας του Ισραήλ στην Ελλάδα θα μπορούσε θεωρητικά να πηγαίνει χέρι-χέρι με την μείωση του Αντισημιτισμού. Το 2014, το Ελληνικό Κοινοβούλιο υπερψήφισε ένα νέο αντιρατσιστικό νόμο που, μεταξύ άλλων, έκανε κακούργημα την άρνηση του Ολοκαυτώματος. Ωστόσο, οι αριθμοί δεν μπορούν να επιβεβαιώσουν κάτι τέτοιο καθώς ορισμένα στερεότυπα που έχουν παγιωθεί στη σκέψη της παλαιότερης γενιάς έχουν βαθιές ρίζες. Η Ελλάδα δεν έχει βιώσει ενδημική βία εναντίον μελών εβραϊκών θεσμών, αλλά οι Αρχές παρόλα αυτά αναζητούν μέσα για να εξαλείψουν τον Αντισημιτισμό. Όταν ο Πρόεδρος του Ελληνικού Κοινοβουλίου Νίκος Βούτσης επισκέφτηκε τον περασμένο Ιανουάριο το Ισραήλ, υπέγραψε μια διακήρυξη για την καταπολέμηση του Αντισημιτισμού. Πολιτικοί, όπως ο αντιπρόεδρος του συντηρητικού κόμματος του Νέας Δημοκρατίας Άδωνις Γεωργιάδης, αποφάσισαν να ζητήσουν δημόσια συγνώμη για το αντισημιτικό τους παρελθόν. Όσοι συμμερίζονται ρατσιστικές απόψεις βρέθηκαν απομονωμένοι

Βεβαίως, η διαδικασία αυτή θα χρειαστεί καιρό, λόγω κυρίως του ότι σχετίζεται με την εκπαίδευση των μαθητών. Όμως η αλλαγή στην δημοσιογραφική κάλυψη του Ισραήλ από τους Έλληνες δημοσιογράφους είναι καλός οιωνός. 

Ο Γεώργιος Ν. Τζογόπουλος είναι Λέκτορας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και Επισκέπτης Καθηγητής στο Διεθνές Ινστιτούτο της Νίκαιας.

Ο συγγραφέας θα ήθελε να ευχαριστήσει τους Αλεξάνδρα Βουδούρη (Αθήνα 9,84 FM, διπλωματική συντάκτρια), Άγγελο Αθανασόπουλο (Το Βήμα, διπλωματικό συντάκτη), Κακή Μπαλή (Αυγή, αρχισυντάκτρια), Λιάνα Σπυροπούλου (Ελευθεροτυπία και πλέον ανταποκρίτρια της Bild Zeitung στην Αθήνα),  Μαριλένα Γεραντώνη (SKAI TV, συντάκτη διεθνούς ρεπορτάζ) και Ξένια Κουναλάκη (Η Καθημερινή, συντάκτρια διεθνούς ρεπορτάζ) για τα στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν σ’ αυτό το άρθρο.

 https://besacenter.org/perspectives-papers/israel-greece-image/