23.6.10
Ζαν Κοέν

Ο εθνικός ύμνος του Ισραήλ, Hatikva (η Ελπίδα), είναι ίσως ο μοναδικός Εθνικός ύμνος στον κόσμο με τόσες περιπέτειες, παράξενα περιστατικά, παρεξηγήσεις και διάρκεια ζωής 600 χρόνια.

Ένα από τα πρώτα πράγματα που θυμάμαι όταν άρχισα να ζω με την γυναίκα μου, η οποία είναι Χριστιανή, ήταν η απορία της για τον Εθνικό Ύμνο του Ισραήλ. Η απορία της ήταν: τόσους μουσικούς έχετε βγάλει οι Εβραίοι ήταν ανάγκη να κλέψετε τον Μολδάβα του Smetana;

Η απάντηση μου ήταν: «Η μουσική αυτή δεν έχει πνευματικά δικαιώματα.»!!!!!!!!

Η αλήθεια είναι πως τo μόνο που ήξερα για τον ύμνο ήταν ότι τα λόγια τα έγραψε ο 21ετών ποιητής Naphtali Herz Imber το 1878. Αυτά μέχρι πριν μερικές μέρες όταν διάβασα στην ισραηλινή εφημερίδα The Jerusalem Post ένα αφιέρωμα στη Ισραηλινή μουσικολόγο, πιανίστρια κοντσέρτων και συγγραφέας του βιβλίου «Η Ελπίδα-παρελθόν, παρών, μέλλον» Astrith Baltsan.

Η Baltsan αφιέρωσε 8 χρόνια (2000-2008) ερευνώντας τον εθνικό ύμνο του Ισραήλ, τα λόγια του και φυσικά την προέλευση της μουσικής του. Ίσως και αυτή σαν και εμένα να προσπαθούσε να καταλάβει γιατί «κλέψαμε» τον Μολδάβα.

Τα αποτελέσματα της έρευνας είναι  κάτι το ασύλληπτο.  Από τη μουσική μέχρι το ότι την ενορχήστρωση την έκανε ένας καταδικασμένος Ναζί, μέχρι το πότε έγινε επίσημος ύμνος του κράτους και άλλα τρελά.

Οι Στίχοι
Η ιστορία αρχίζει το 1878 όταν ένας εκκολαπτόμενος Εβραίος ποιητής 22 ετών, ο
Naphtali Herz Imber, έγραψε ένα ποίημα με τίτλο «Η Ελπίδα μας» (Tikvatenou). Γεννημένος το 1856 στη Zoczόw (σημερινή Zolochiv στην Ουκρανία) αλλά τότε μια μικρή πόλη της Γκαλίτσιας στη Αυστρό-Oυγγρική Αυτοκρατορία, ο Imber έγραψε το πρώτο του Σιωνιστικό ποίημα σε ηλικία 10 ετών.

Μέγας γυναικάς και πότης περιπλανήθηκε στη Ευρώπη προσπαθώντας να ζήσει από την ποίηση του. Το 1882 φτάνει στην Κωνσταντινούπολη και από εκεί πηγαίνει με τον Άγγλο βουλευτή Laurence Oliphant και τη γυναίκα του στην Παλαιστίνη  ως γραμματέας του βουλευτή και δασκάλου Εβραϊκών της γυναίκας του.  Ο Oliphant, που είχε τρέλα με τον μυστικισμό, πίστευε πως όσο ποιο γρήγορα επέστρεφαν οι Εβραίοι στο Ισραήλ τόσο ποιο γρήγορα θα ερχόταν η Δευτέρα Παρουσία και ως εκ τούτου πήγε στην τότε Παλαιστίνη και σημερινό Ισραήλ για επισπεύσει την εγκατάσταση.

Έξη μήνες μετά την άφιξη του και καθότι «έξις δευτέρα φύση» ο Imber τα έφτιαξε με την κυρία Oliphant και φυσικά πήρε πόδι κακήν κακώς από τον εξαπατηθέντα σύζυγο. Καθότι μποέμ τύπος αγόρασε ένα γάιδαρο και άρχισε να γυρίζει τους διάφορους εβραϊκούς οικισμούς και κιμπούτς γράφοντας και καλά τον ύμνο του κάθε οικισμού προσπαθώντας έτσι να εξασφαλίσει τα προς το ζην.    

Το 1886 ο Imber εκδίδει στην Ιερουσαλήμ την πρώτη του ποιητική συλλογή με το όνομα Barkai ( το Ξημέρωμα του Αστεριού) και μέσα υπάρχει το ποίημα Tikvateinou (Η Ελπίδα μας). Το ποίημα γίνεται αμέσως γνωστό και αγαπητό σε σημείο 9 Εβραϊκοί οικισμοί να το υιοθετήσουν σαν ύμνο τους.

29 χρόνια μετά το 1895 μετονομάζετε σε Hatikva (Ελπίδα) και ο ιδρυτής της Επιτροπής της Εβραϊκής Γλώσσας, η μετέπειτα ακαδημία του Ισραήλ,  David Yellin άλλαξε τη σειρά των στοίχων. Το 1905 ο λυκειάρχης του σχολείου Εβραϊκό Σχολείο του Ρίσον, Leib Matmon Cohen, άλλαξε δραστικά το δεύτερο τετράστιχο και είναι η μορφή που γνωρίζουμε σήμερα.   Σε ορισμένες κοινωνίες της διασποράς τραγουδάνε ακόμα την  πρωτότυπη μορφή.

Τέλος και για την ιστορία ο στιχουργός Imber έφυγε από την Παλαιστίνη το 1887 με προορισμό την Νέα Υόρκη. Εκεί παντρεύτηκε μία Χριστιανή που έγινε Εβραία τη χώρισε και τελικά ο ποιητής του ισραηλινού εθνικού ύμνου πέθανε στη ψάθα σε ηλικία 53 ετών από κύρωση του ύπατος.

Η μελωδία
Την ίδια περίοδο, ο 17χρόνος μετανάστης από την Ρουμανία,
Shmuel Cohen (πήξαμε στους Κοέν σε αυτό το άρθρο) έβαλε στην τελική μορφή του ποιήματος μια  Ρουμάνικη μελωδία από το δημοτικό τραγούδι Carl cu Boi (Κάρο και Βόδια).

Η μουσική είναι πολύ κοντά στον Μολδάβα που γράφτηκε το 1874 και εδώ έγκειται η παρεξήγηση ότι ο εθνικός ύμνος του Ισραήλ είναι κλεμμένο από τον Μολδάβα.

Η αλήθεια είναι κάπως διαφορετική. Σύμφωνα με όσα λέει στο βιβλίο της η Baltsan, όχι μόνο δεν το κλέψανε από τον Smetana αλλά ο συνθέτης το έκλεψε από τους Εβραίους.

Σύμφωνα με την Baltsan η μελωδία είναι ή σεφαραδίτηκη προσευχή Η Ευχή Της [πρωινής] Δροσιάς (Birkat Hatal) και είναι 600 ετών. Η μελωδία γράφτηκε στο Τολέδο της Ισπανίας από τον ραβίνο Yitzhak Bar-Sheshet.  Με τον διωγμό των Εβραίων επί Ιεράς Εξέτασης η προσευχή πέρασε στην Ιταλία μαζί με τους διωκόμενους Εβραίους όπου οι Ιταλοί του βάλανε ερωτικούς στοίχους  και ονόμασαν το τραγούδι Fugi, Fugi Amore Μio (Φύγε Φύγε Αγάπη. Μου).

Από την Ιταλία η μελωδία ακολουθεί δύο δρόμους. Ο ένας δρόμος την πάει τη μελωδία στη Ρουμανία όπου οι Τσιγγάνοι βάζουν δικούς τους στίχους και από εκεί το παίρνει ο Κοέν και ντύνει το ποίημα «Η ελπίδα». Ο δεύτερος δρόμος της μελωδίας καταλήγει στη Βιέννη και από εκεί στην Πράγα τη ευγενή φροντίδι του γνωστού  μας Μότσαρτ, από όπου το πήρε ο Smetana.

Ο 12χρνος Μότσαρτ πάει στην Ιταλία να  σπουδάσει και εκεί ακούει την Εβραϊκή αυτή  μελωδία. Αργότερα θα την ενσωματώσει στην όγδοη από της δώδεκα παραλλαγές του στο παιδικό γαλλικό τραγούδι  Ah, vous dirai-je, Maman (Α! Σας λέω Μαμά).

To 1898, ένα χρόνο μετά το πρώτο Σιωνιστικό κογκρέσο στη Βασιλεία της Ελβετίας, ο ιδρυτής του Σιωνισμού, Theodor Herzl και ο συνιδρυτής του, Marx Nordau, προκήρυξαν διαγωνισμό με έπαθλο 500 φράνκα για τη σύνθεση ενός Εβραϊκού εθνικού ύμνου. Παρόλο που κατατέθηκαν 43 συνθέσεις σε πέντε διαφορετικές γλώσσες οι Herz και Nordau αποφασίσανε πως κανένα δεν άξιζε.

Λίγο αργότερα εκείνη τη χρονιά ο Herz επισκέφθηκε την Παλαιστίνη και όταν έφθασε στο οικισμό Rehovot  οι κάτοικοι του δώσαν ένα μπουκέτο λουλούδια και του τραγούδησαν ένα ύμνο «που είχε γραφτεί ειδικά για αυτούς, από τον Imber και λεγόταν η Ελπίδα».

Αυτό ήταν. Από εκείνη τη στιγμή και μετά η μελωδία καθιερώθηκε σε όλη τη διασπορά και όχι μόνο. Το 1900 στο 4ο Σιωνιστικό Κογκρέσο στο Λονδίνο με το τέλος των εργασιών οι αντιπρόσωποι τραγούδησαν την «Ελπίδα» με την σημερινή του μελωδία.

Το 1901 ο στιχουργός Imber ζήτησε από το 5ο  Σιωνιστικό κογκρέσο να του αναγνωριστεί η πατρότητα των στίχων, δίχως όμως επιτυχία. Τελικά το 8ο  κογκρέσο στη Χάγη το 1907 θα του αναγνωρίσει τη πατρότητα. Ο Imber θα πεθάνει 2 χρόνια αργότερα.    

Η περίεργη αυτή ιστορία δεν τελειώνει εδώ. Τον Οκτώβριο του 1948 φθάνει στο Ισραήλ με Βρετανικό βομβαρδιστικό ο διεθνούς φήμης  Ιταλός μαέστρος Bernardino Molinari, λέγοντας πως του φανερώθηκε η Παναγία και του είπε να πάει να βοηθήσει τους Εβραίους. Ένα από τα πρώτα πράγματα που έκανε ήταν να ενορχηστρώσει τον εθνικό ύμνο. Στις 15 Μαΐου του 1948 όταν ο David Ben-Gourion ανακήρυξε την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ , ήταν ο Molirani που διεύθυνε την Φιλαρμονική Ορχήστρα του Ισραήλ στην αίθουσα που έγινε η ανακήρυξη του κράτους.

Θα μου πείτε που το παράδοξο. Το παράδοξο ήταν πως ο Molirani ήταν οπαδός του καθεστώτος του Μουσολίνι και κατά τη διάρκεια του Φασισμού στην Ιταλία ο Molirani ήταν ο μαέστρος της ορχήστρας Orchestra  dis Anta Cecillia σε αντίθεση με τον συμπατριώτη του Arturo Toscanini ο οποίος αρνήθηκε να δώσει παραστάσεις υπό το φασιστικό καθεστώς και έφυγε από την Ιταλία.

Όταν στα τέλη του 1948 το Ισραήλ άρχισε να ψάχνει για τους εγκληματίες Ναζί ο Molinari εξαφανίστηκε από τη χώρα. Αργότερα ο Molinari δικάστηκε στην Ιταλία ως συμπαθών του Φασισμού και ότι είχε αλληλογραφία με τον Γερμανό Υπουργό Προπαγάνδας τον διαβόητο Joseph Goebbels. Μετά την καταδίκη του έπαθε κατάθλιψη και πέθανε μόνος του σε Ιταλικό Μοναστήρι.

Παρόλες αυτές τις «περιπέτειες» «Η Ελπίδα» έγινε επίσημα ο εθνικός ύμνος μόλις το 2008 όταν η ισραηλινή Βουλή πέρασε τροποποίηση στο νόμο περί εθνοσήμου, σημαίας και εθνικού ύμνου. Και εκεί ακόμα η περιπέτεια συνεχίστηκε . Η τροποποίηση πέρασε με μόλις μία ψήφο, αυτή του Δρούζου Βουλευτή Ayoub Kara ο οποίος ψήφισε υπέρ διότι ο παππούς του είχε δουλέψει με τον Άγγλο βουλευτή Laurence Oliphant. Αυτός που έφερε τον στιχουργό του ύμνου Imber στην Παλαιστίνη το 1882!!!!!!!!!!!!  

Ο λόγος που λίγο έλειψε να μη περάσει είναι ότι οι διάφορες θρησκευτικές και εθνικές ομάδες βλέπουν διάφορα πράγματα στον ύμνο.

Για τον Αραβικό πληθυσμό ο ύμνος είναι καθαρά για Εβραίους και τη εβραϊκή ψυχή. Για τους Ορθόδοξους Εβραίους ο ύμνος είναι ένα κοσμικός ύμνος χωρίς να αναφέρεται η Εβραϊκή θρησκεία ή ο Θεός. Οι ποιητές λένε ποιος είναι ο Imber; Ένας μέθυσος που έγραψε  όλο και όλο ένα ποίημα και θα γίνει και ο εθνικός μας ύμνος; Οι μουσικοσυνθέτες δεν το  θέλουν διότι η μουσική δεν είναι πρωτότυπο, κ.ο.κ.

Παρόλες όμως τις αντιρρήσεις η Ελπίδα (Hatikva) με τη μελωδία των 600 χρόνων κόλλησε στο Ισραήλ και στους Εβραίους της διασποράς και δεν φαίνεται να καταργείται στο άμεσο μέλλον.