Θα ήθελα να εκφράσω μια εναλλακτική γνώμη πάνω στο βιβλίο του Μαργαρίτη «Ανεπιθύμητοι Συμπατριώτες -Τσάμηδες και Εβραίοι» Βιβλιόραμα – Αθήνα 2005.

Τα προβλήματα που έχω με αυτό το βιβλίο είναι μάλλον με τον τίτλο και το εξώφυλο παρά με το περιεχόμενο – μεγάλο μέρος από το οποίο έχει άλλωστε δημοσιευτεί. Ας σημειωθεί ότι η βιβλιοκριτική του Πιμπλή στα «Νέα» (που δημοσίευσε και το «Αλεφ») αποφεύγει να αναφερθεί στο κεφάλαιο που περιγράφει τις σχέσεις εβραίων-αντίστασης.

Κατά την γνώμη μου , αλλά και σε μεγάλο μέρος κατά τη γνώμη του αναγνώστη του βιβλίου, μπορεί μεν οι τσάμηδες και οι εβραίοι να ήταν ανεπιθύμητοι συμπατριώτες – αλλά σε καμμιά απο τις δυό περιπτώσεις δεν ήταν αυτός ο λόγος που εξαφανίστηκαν στην μεταπολεμική Ελλάδα. Για τους μεν εβραίους, ο λόγος ήταν η γεννοκτονία από τους ναζί γερμανούς, ενώ γιά τους τσάμηδες ήταν ότι εκδιώχθηκαν ή κατέφυγαν στην Αλβανία σαν αποτέλεσμα της συνεργασίας τους με τις ιταλικές και γερμανικές αρχές κατοχής (γιά όποιον δεν το θυμάται – οι εκτιμήσεις για τον αριθμό των γερμανών που εκδιώχθηκαν από τις γερμανικές περιοχές που μεταπολεμικά ενσωματώθηκαν στην Πολωνία και την ΕΣΣΔ είναι μεταξύ 8 και 13 εκατομμυρίων, στους οποίους μπορεί να προστεθούν και 2-3 εκ. που εκδιώχθηκαν απο την Τσεχοσλοβακία προς την Αυστρία...). Νομίζω ότι είναι απαράδεκτη η προσπάθεια να συνδέονται τα αποτελέσματα της ξένης κατοχής με ό,τι εθνοτικά προβλήματα πραγματικά υπήρξαν στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου – όπως σαφώς υπαινίσεται ο τίτλος αλλά και – εν μέρει – το περιεχόμενο του βιβλίου.

Το δεύτερο απαράδεκτο σαυτό το βιβλίο είναι η σύγκριση – στο πίσω εξώφυλο – ανάμεσα στο ποσοστό εβραίων που εξοντώθηκαν στην περιοχή του προ του 1938 Ράιχ με το αντίστοιχο στην Ελλάδα. Μιά και στην Ελλάδα οι εβραίοι εξαφανίστηκαν κατά 70 % (αν και στο κείμενο – σ. 19 - αναφέρεται και το εγκυρότερο ποσοστό 83 % κατά την εκτίμηση του Φλάισερ) ενώ στο Ράιχ 65 %, το σαφές υπονοούμενο είναι ότι οι έλληνες είναι χειρότεροι από τους Ναζί... Παρόμοια φράση βρίσκεται στο γελοίο βιβλίο του τουρκόφιλου συγγραφέα Stanford Shaw «Turkey and the Holocaust»...
Δέν θέλω να σχολιάσω την ακρίβεια του αριθμού που αναφέρεται στο Ράιχ – άλλωστε ο ίδιος ο συγγραφέας παραδέχεται τις δυσκολίες αυτών των εκτιμήσεων, ενώ είναι μάλλον ασαφής και η πηγή του αριθμού αυτού στο κείμενο. Στήν περίπτωση του Ράιχ αυτές οι δυσκολίες είναι άπειρα μεγαλύτερες από τις αντίστοιχες στην Ελλάδα - την επομένη της λήξης του β’ παγκόσμιου στην Ευρώπη το Ράιχ είχε διαιρεθεί σε 4 ζώνες κατοχής συν περιοχές που προσαρτήθηκαν από την Πολωνία και την ΕΣΣΔ και πολλοί εβραίοι στις υπό σοβιετικό έλεγχο χώρες κατέφυγαν στην υπό αμερικανικό, βρεττανικό και γαλλικό έλεγχο περιοχές της Γερμανίας. Αλλά ανεπίτρεπτη είναι η σύγκρισή του με τον αντίστοιχο της Ελλάδας και η εξαγωγή των πρωτοτύπων (..) συμπερασμάτων του συγγραφέα.

Ας προστεθεί ότι το ποσοστό των εβραϊκών απωλειών στις κατεχόμενες από τη Γερμανία χώρες δεν αποτελεί κριτήριο γιά την σχέση ανάμεσα στους εβραίους και την κοινωνία που ζούσαν. Τό παράδειγμα της Ολλανδίας είναι δυστυχώς αρνητικό. Κανένας δεν αμφιβάλλει γιά την υποδειγματική ανεξιθρησκεία αυτής της χώρας, με την πλήρως ενσωματωμένη εβραϊκή κοινότητά της (εβραίος ήταν ο πρόεδρος του Ανωτάτου δικαστηρίου της...). Η Ολλανδία ειναι και πρώτη στον αριθμό των «Δικαίων των Εθνών» σε σχέση με το μέγεθός της. Και παρόλα αυτά – η εβραϊκή κοινότητα της Ολλανδίας εξολοθρέφτηκε κατά 70 %. Εναντι αυτού, η τότε ημιφασιστική Βουλγαρία μπορεί σήμερα να κομπάζει ότι έσωσε το σύνολο του προπολεμικού εβραϊκού πληθυσμού της.

Γιά την Ελλάδα – υπάρχει και εναλλακτική ερμηνεία – στο βιβλίο του Pierron που μεταφράστηκε στά ελληνικά το 2004 και αναφέρεται και στο βιβλίο του Μαργαρίτη. Ο συγγραφέας αυτός επισημαίνει στο τέλος του βιβλίου του ότι η τραγική ειρωνεία είναι ότι ακριβώς επειδή η Ελλάδα ήταν λιγότερο αντισημιτική από άλλες βαλκανικές χώρες – ο Μεταξάς έκλεισε την ΕΕΕ πάνω κάτω όταν στην Βουλγαρία εμφανίστηκε η αντίστοιχη οργάνωση «Ράτνιτσι» και στην Ρουμανία οι οργανώσεις «Σιδηρή Φρουρά» και «Αρχάγγελος Μιχαήλ» - βρέθηκε με κατοχικές κυβερνήσεις που παρόλο ότι δεν είχαν αρνητικές προθέσεις πρός τους εβραίους πολίτες τους, δεν μπορούσαν – όπως η Ρουμανία και η Βουλγαρία – να τους προστατέψουν από τους ναζί.....

Τέλος θάθελα και να προσθέσω και δύο – δευτερεύουσας σημασίας – παρατηρήσεις γιά το περιεχόμενο.

- Ημουν παρών όταν παρουσίαστηκε το κεφάλαιο γιά την ελληνική εκκλησία και υπέδειξα στον κο. Μαργαρίτη ότι άσχετα με το τι έγραψε στα απομνημονεύματά του, ο μητροπολίτης Δημητριάδος Ιωακείμ έχει κηρυχθεί «Δίκαιος των Εθνών» από το Yad Vashem γιά την σωτηρία του εβραϊκού πληθυσμού του Βόλου (κατά 85 %) και θάπρεπε να τόχε αναφέρει. Με λύπη μου βλέπω ότι δεν κατόρθωσα να τον πείσω. Οταν ρώτησα τον πρόεδρο της κοινότητας αυτής και γνωστό συγγραφέα σε ελληνο-εβραϊκά θέματα Φρεζή γιατί ο Δημητριάδος Ιωακείμ δεν αναφέρει αυτές τις πράξεις του στα απομνημονεύματά του – μου απήντησε ότι αυτό οφείλεται στην μετριοφροσύνη του. Ας κρίνει καθένας μόνος του ποιά ερμηνεία είναι πειό αληθοφανής – αυτή, ή η αντίστοιχη του Μαργαρίτη – ότι προσπάθησε να αποκρύψει τις σχέσεις που είχε με το ΕΑΜ κατά την κατοχή.

- στην σ. 42 του βιβλίου γίνεται λόγος γιά «προκλητική στράτευση» των λίγων εβραίων επιζώντων του Ολοκαυτώματος στό μέτωπο του Γράμμου. Αν και δεν αμφιβάλω γιά το ότι εβραίοι στρατιωτες στρατεύθηκαν στο Γράμμο (πολλοί αποστρατεύθηκαν αν επιθυμούσαν να μεταναστεύσουν στο Ισραήλ μετά την ίδρυση αυτού του κράτους το 1948) δεν νομίζω ότι υπάρχουν αποδείξεις ότι υπήρξε «προκλητική» στράτευση ....

Θα ήθελα τέλος να τονίσω ότι όσον αφορά το περιεχόμενο (τουλάχιστον αυτό που ανφέρεται στους εβραίους) θεωρώ το βιβλίο έργο που πρέπει να διαβαστεί – αλλά με κριτικό τρόπο.