Σαμ Χασσίδ - TECHNION HAIFA ISRAEL 

Φέτος στιν τελετή μνήμης του Ολοκαυτώματος των εβραίων της Ελλάδας αποφασίσθηκε να τιμηθούν οι πρόξενοι της Ιταλίας και της Ισπανίας που βοήθησαν τους υπηκόους των χωρών τους και τους συγγενείς τους κατά το Ολοκαύτωμα των εβραίων της Ελλάδας.

Δεν μπορώ να έχω καμμιά αντίρρηση στο να τιμούνται άνθρωποι οι οποίοι βοήθησαν εβραίους κατά τις τρομερές αυτές ώρες. Παρόλα αυτά νομίζω μπορούν να εκφραστούν ορισμένες επιφυλάξεις – που δεν έχουν σκοπό να μειώσουν την αξία της πράξης των προξένων σαν άτομα.

Η πρώτη ερώτηση είναι φυσικά – η πράξη των προξένων , ιταλών και ισπανών, οφειλόταν στην δική τους πρωτοβουλία ή αποτελούσε πολιτική της κυβέρνησής τους ?

Η απάντηση γιά την Ιταλία είναι αμφιλεγόμενη αλλά αρνητική μάλλον παρά θετική. Η έκφραση «Ισπανία και Ιταλία των οποίων οι πρόξενοι στην Κατεχόμενη Ελλάδα έσωσαν ζωές εβραίων κατά την Κατοχή» κάπως παραβλέπει το γεγονός πως η Ιταλία δεν ήταν στην Ελλάδα τρίτη χώρα – αλλά δύναμη κατοχής μέχρι την ανακωχή του στρατάρχη Baddoglio – και μάλιστα με αναγνώριση Preponderenza εκ μέρους τών γερμανών. Οι ιταλικές αρχές βοήθησαν πράγματι εβραίους της Θεσσαλονίκης να διαφύγουν στην δική τους ζώνη κατοχής και αρνήθηκαν να συνεργαστούν με τους γερμανούς στους διωγμούς των εβραίων – πλην όμως η κατοχή τους ήταν εξ’ίσου βάρβαρη με την γερμανική - όπως σήμερα μας πληροφορούν ΙΤΑΛΟΙ ερευνητές (πχ. Εντσο Κολότι – Η Ιταλική πολιτική καταστολής στα Βαλκάνια σ. 105 -122 «Από το Λίντιστε στα Καλάβρυτα» – Εκδότες Δρούλια και Φλάισερ – στα γερμανικά).
Καμμιά αμφιβολία ότι και οι ιταλικές αρχές κατοχής βοήθησαν εβραίους – αλλά ίσως αν η χώρα αυτή δεν είχε επιτεθεί στην Ελλάδα, η Ελλάδα μπορούσε νάχε μείνει εκτός πολέμου και έτσι οι εβραίοι της να είχαν σωθεί ? Ναι, ξέρω, στην ιστορία η λέξη «ΑΝ» είναι απαγορευμένη, αλλά μήπως δείχνει παρόλα αυτά κάποια έμμεση ευθύνη αυτής της χώρας που εκμηδενίζει το θετικό μέρος της δράσης της.

Γιά την Ισπανία επίσης η απάντηση είναι αμφιλεγόμενη προς αρνητική: οι εβραίοι της Θεσσαλονίκης με ισπανική υπηκοότητα μεταφέρθηκαν στο στρατόπεδο Μπέργκεν Μπέλσεν τον Αύγουστο του 1944 και μεταφέρθηκαν απο εκεί στην Ισπανία μετά έξι μήνες υπό την πίεση εβραϊκών οργανώσεων – με τόν όρο ότι η παραμονή τους στην Ισπανία θά είναι πολύ σύντομη. Το καθεστώς του Φράνκο ΔΕΝ ήθελε να δεχτεί τους εβραίους με την υπηκοότητα του. Στο ίδιο Μπέργκεν-Μπέλσεν μεταφέρθηκαν και 150 εβραίοι ισπανικής υπηκοότητας από την Αθήνα την άνοιξη του 1944 - και παρέμειναν εκεί μέχρι την απελευθέρωση τους απο τους συμμάχους (χαρακτηριστικό είναι πώς οι με πορτογαλική υπηκοότητα μεταφέρθηκαν από εκεί στην Πορτογαλία).. Πέρα δε από αυτό – αν και η Ισπανία του στρατηγού Φράνκο ήταν ουδέτερη κατά τον δεύτερο παγκόσμιο, ήταν σε μαγάλο βαθμό το σύμβολο του ίδιου φασισμού που αποτελούσε τον εχθρό.

Οσο γιά τα άτομα που βοήθησαν τους εβραίους Ιταλικής υπηκοότητας – ο κύριος από αυτούς ήταν ο πρόξενος στην Θεσσαλονίκη Γκιουζέπε Καστρούτσιο που χάρις στις μεγάλες προσπάθειες του εστάλησαν στην Ιταλική ζώνη κατοχής στις 30 Ιουνίου 1943 περίπου 300 εβραίοι Θεσσαλονικείς με ιταλική υπηκοότητα ή συγγενείς τους (είναι ασαφές πόσοι είχαν πραγματικά ιταλική υπηκοότητα, αλλά ο αριθμός τους ήταν γύρο στους 80). Βοήθησε και ο προκάτοχος του Τσαμπόνι και ο λοχαγός Μέρτσι, σύνδεσμος στις γερμανικές αρχές.

Στην περίπτωση του Κατσρούτσιο, πρέπει να αναγνωρίσουμε την πράξη του, ας σημειωθεί πώς ο ίδιος την αμαύρωσε – καταθέτοντας σαν μάρτυρας υπεράσπισης στην δίκη του δυσυπόληπτου Μέρτεν. Στην κατάθεσή του (σ. 119-122 στα πρακτικά της δίκης Μέρτεν ) αφενός αναγνωρίζει την κατανόηση που του έδειξε ο Μέρτεν όσο αφορά τους 300 εβραίους και αφετέρου έφερε και άλλα στοιχεία υπέρ του κατηγορουμένου. Σύμφωνα με την κατάθεση αυτή, υπέρ του Μέρτεν κατέθεσε και ο άλλος τιμώμενος στην τελετή, ο λοχαγός Μέρτσι. Στην περίπτωση του Τσαμπόνι, πάλι ο ίδιος αμάυρωσε την πράξη του βοηθώντας τον εβραίο δωσίλογο Χασσόν να διαφύγει στην Αλβανία. Λίγο μπλεγμένη είναι η περιγραφή στο ΙΝ ΜΕΜΟΡΙΑΜ, όπου αναφέρεται και γελοιοποιείται μεν η κατάθεση του προξένου χωρίς να αναφέρεται το όνομά του – μετά που σε άλλες σελίδες έγινε ευνοΪκή μνεία της δράσης του κατά την κατοχή ...

Συμπερασματικά μου φαίνεται πως να τιμηθεί ο Ισπανός πρόξενος είναι ίσως δικαιολογημένο – ΟΧΙ όμως η χώρα του. Η Ιταλία σαν χώρα είναι αδικαιολόγητο να τιμηθεί από την Ελλάδα – την οποία είχε κάτω από κατοχή. Ας θυμηθούμε ότι από τηα άλλη πλευρά – κανένας ιταλός δεν λογοδότησε γιά εγκλήματα κατά την κατοχή τις Ελλάδας από την Ιταλία και ο πρεσβευτής της Ιταλίας στην κατεχόμενη Ελλάδα συνέχισε την καριέρα του ματαπολεμικά και έφτασε στον βαθμό του Γενικού Διευθυντή του Υπ. Εξςτερικών. Ιταλούς που βοήθησαν εβραίους ίσως θάπρεπε να τιμήσουμε – αλλά όχι πριν διευκρινήσουμε τις αντιφάσεις στην συμπεριφορά τους. Και φυσικά – η εικόνα της Ελλάδας που τιμάει σήμερα τις τότε φασιστικές χώρες που έδωσαν κάποια βοήθεια σε εβραίους υπηκόους τους – πραγματικούς και εικονικούς – όταν η ίδια δεν μπόρεσε να προστατεύσει τους δικούς της υπηκόους ΔΕΝ είναι η ωραιότερη. Ορισμένοι φίλοι μου είπαν κάτι για διπλωματικές αιτίες – τέτοια απάντηση με παραξενεύει μια και ούτε εγώ ούτε κανένας άλλος έλληνας δεν γνωρίζω να έχει την παραμικρή αντίρρηση για άριστες σχέσεις με την Ιταλία και την Ισπανία – ακόμη και με τη Γερμανία ... - σήμερα δημοκρατικές χώρες και εταίροι της Ελλάδας στην ΕΕ – αλλά αυτό δεν σημαίνει θυσία της ιστορικής αλήθειας όσον αφορά το Ολοκαύτωμα και την Κατοχή.

Βιβλιογραφία
Υπάρχει μεγάλη βιβλιογραφία στο θέμα της βοήθειας Ιταλών και Ισπανών προς ελληνοεβραίους. Σαυτό το θέμα αναφέρεται και το βιβλιο ΙΝ ΜΕΜΟΡΙΑΜ και το βιβλίο του Ενεπεκίδη «Οι διωγμοί των Εβραίων στην Ελλάδα». Οι σοβαότερες εργασίες πάντςω ανήκουν στον Καθ. Του Πανεπιστημίου του Τελ-Αβίβ Daniel Carpi “Italian Diplomatic Documents on the History of the Holocaust in Greece (1941-1943) καθώς και άρθρο «A New Approach to Some Episodes in the History of the Jews in Salonika during the Holovcaust – Memory Myth, Documentation» Vol. II pp. 259-289 στο βιβλίοThe Last Ottoman Century and Beyond , Editor Mina Rozen). Φαίνεται πως οι ιταλικές αρχές έχουν εκδώσει και βιβλίο Ebrei di Salonicco-1943 , i documenti dell'umanità italiana. Ας σημειώθεί ότι αν και δεν αληθεύει πως οι Τσαμπόνι και Καστρούτσιο έχουν αναγνωρισθεί σαν «Δικαιοι των Εθνών» απο το Yad Vashem, εν τούτοις ο πρώτος έχει λάβει επιστολή που αναγνωρίζει τις πράξεις του.