Το Ποντίκι,
12.6.2008

Πριν από μερικές ημέρες πραγματοποιήθηκε στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας ένα σημαντικό συνέδριο με θέμα τον διωγμό των εβραϊκών πληθυσμών από τον ελλαδικό χώρο στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής. Στο συνέδριο, με τίτλο «Το ολοκαύτωμα ως τοπική ιστορία. Παρελθόν και παρόν μιας πολύπλοκης σχέσης», έλαβαν μέρος 60 σύνεδροι από 20 χώρες και 50 ιδρύματα της Ελλάδας και του εξωτερικού, επιστήμονες από κορυφαία πανεπιστήμια όλου του κόσμου, καθώς και από ερευνητικά ιδρύματα και μουσεία.

Με αφορμή την αναθέρμανση αυτού του ξεχασμένου ζητήματος θα προσπαθήσουμε να εστιάσουμε στην πορεία των εβραϊκών πληθυσμών στη Θεσσαλονίκη μετά την είσοδο των γερμανών στην πόλη.

«Κάθε φορά που διαβάζω για τον ευρωπαϊκό ανθρωπισμό, ο νους μου γυρίζει στις μαύρες μέρες του 1943, τότε που στεκόμασταν στα πεζοδρόμια της Εγνατίας και βλέπαμε με σφιγμένη καρδιά τους εβραίους να φεύγουν» είχε γράψει κάποτε ο Ντίνος Χριστιανόπουλος. Ήταν όμως τα πράγματα έτσι όπως τα έγραφε και τα θυμόταν ο σημαντικός μακεδόνας ποιητής, ή μήπως ήταν και έτσι;

Μέχρι την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου οι έλληνες πολίτες εβραϊκού θρησκεύματος μπορούμε να πούμε ότι ζούσαν σχετικά αρμονικά με την απόλυτη ορθόδοξη πλειονότητα του υπόλοιπου πληθυσμού. Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος και ιδίως η γερμανική κατοχή θα επιβεβαίωναν ή θα αποκαθήλωναν τα πραγματικά συναισθήματα των πρώην γειτόνων. Πριν από τον πόλεμο στη χώρα μας ζούσαν περίπου 70 χιλιάδες εβραίοι, με το σημαντικότερο κομμάτι τους να βρίσκεται στη Θεσσαλονίκη, ενώ μικρότερες ομάδες υπήρχαν σε Αθήνα, Λάρισα, Δράμα, Κέρκυρα, Έβρο, Θεσσαλία, Κέρκυρα, Βέροια, Χανιά και Ζάκυνθο.

Η είσοδος των γερμανών κατακτητών στη Θεσσαλονίκη σήμανε την αντίστροφη μέτρηση για τους εβραίους της πόλης. Το πρώτο διάστημα παραδόξως υπήρξε μια περίεργη αδιαφορία των γερμανών προς αυτούς, κάτι που... εξόργισε ορκισμένους αντισημίτες, όπως ο Ηφαιστίων Παπαναούμ, ο οποίος έστειλε προσωπική επιστολή προς τις αρχές κατοχής της πόλης τον Απρίλιο το 1942 με τίτλο: «Ο εβραϊσμός της Ελλάδας».

Σε αυτή, αφού ανέφερε ότι μετά έναν χρόνο γερμανικής παρουσίας στην πόλη οι εβραίοι ζούσαν «σαν πασάδες στα Γιάννενα»... κατήγγειλε την αδιαφορία των «αρχών» για το θέμα: «Πώς είναι δυνατόν σε όλα τα ευρωπαϊκά και βαλκανικά κράτη να έχουν ληφθεί από καιρό μέτρα και μόνο οι εβραίοι της Ελλάδας, ιδιαίτερα αυτοί της Θεσσαλονίκης, να μην έχουν θιγεί και να παραμένουν ελεύθεροι, συνεχίζοντας τη διαβολική προπαγάνδα εναντίον της Μεγάλης Γερμανίας;».

Δεν γνωρίζουμε αν οι παρακλήσεις του Παπαναούμ εισακούστηκαν, πάντως τρεις μήνες μετά, τον Ιούλιο του 1942, οι γερμανικές αρχές κατοχής συγκέντρωσαν χιλιάδες εβραίους της Θεσσαλονίκης στην Πλατεία Ελευθερίας και στη συνέχεια τους έστειλαν σε καταναγκαστικά έργα σε γειτονικούς νομούς. Αργότερα, επειδή λόγω των κακουχιών οι αιχμάλωτοι - δούλοι δεν ήταν παραγωγικοί, ζήτησαν από την Ισραηλινή Κοινότητα της πόλης 50 εκατ. μάρκα ως... αποζημίωση για τη δουλειά που δεν έκαναν οι κρατούμενοι και για να τους απαλλάξουν από τις εργασίες τους.

Η κοινότητα έδωσε πράγματι 38 εκατ. μάρκα σε τέσσερις δόσεις, ενώ το υπόλοιπο ποσό δεν καταβλήθηκε ποτέ, γιατί απλά στο ενδιάμεσο διάστημα μέχρι την τελευταία δόση δεν είχε μείνει πια κανένας εβραίος στην πόλη. Και αυτοί που πλήρωναν και οι αιχμάλωτοι είχαν σταλεί στα στρατόπεδα συγκέντρωσης της Πολωνίας.

Οι ελάχιστοι που γλίτωσαν τα στρατόπεδα συγκέντρωσης ακολούθησαν τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ στα βουνά και στην «Ελεύθερη Ελλάδα», κρύφτηκαν σε χωριά και έφτασαν σαν άγνωστοι στην Αθήνα, ενώ κάποιοι άλλοι κατάφεραν με διάφορους τρόπους να διαφύγουν από τη χώρα. Πρέπει να σημειώσουμε ότι, παρά τον ανηλεή διωγμό των μελών της, η εβραϊκή ηγεσία της χώρας παρέμεινε μέχρι τέλους συντηρητικών αντιλήψεων προσπαθώντας να αποτρέψει τα νεαρά μέλη της να ακολουθήσουν τις αντάρτικες ομάδες.

Παρ’ όλα αυτά, όμως, κάποιοι τις ακολούθησαν, ενώ πολλοί έγιναν διερμηνείς. Έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον ότι το ΕΑΜ, εκτός από το αυτονόητο για τις αρχές του ανθρωπιστικό έργο της διάσωσης κυνηγημένων, διατήρησε τις αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης, υποχρεώνοντας τους πλούσιους εβραίους να στηρίξουν οικονομικά τη διάσωση δυο φτωχών συμπατριωτών τους.

Ο εξανδραποδισμός των εβραίων δημιούργησε ένα «εμπορικό κενό» στην πόλη, και όπως ήταν φυσικό πολλά κοράκια και λύκοι μαζεύτηκαν γύρω από το «κουφάρι» της πρώην ακμάζουσας εβραϊκής κοινότητας. Στις 7 Μαρτίου 1943 οι κατοχικές δυνάμεις της πόλης ίδρυσαν την ΥΔΙΠ (Υπηρεσία Διαχείρισης Ισραηλιτικών Περιουσιών) με τυπικό στόχο το κλείσιμο των καταστημάτων των διωχθέντων, την καταγραφή και καταμέτρηση των εμπορευμάτων και την παράδοση των κλειδιών μέχρι η υπηρεσία να όριζε τους νέους μεσεγγυούχους, για τον διορισμό των οποίων υπεύθυνη ήταν πάλι η ΥΔΙΠ.

Όπως είναι κατανοητό, όλο αυτό το κατασκεύασμα, που χρειάστηκε να βασιστεί σε διάφορα νομικά τερτίπια (στηρίχτηκε στον αναγκαστικό νόμο 409/1941 «Περί μεσεγγυήσεως εχθρικών περιουσιών» και στον 409/1941 «Περί μεσεγγυήσεως περιουσιών ανηκουσών σε Άγγλους υπηκόους»), στην πραγματικότητα δεν ήταν παρά μια κακοστημένη νομιμοποίηση του άθλιου πλιάτσικου που ακολούθησε εις βάρος ανθρώπων που δεν μπορούσαν να υπερασπίσουν τις περιουσίες τους.

Μέσα σε ελάχιστο διάστημα εμφανίστηκαν πολλοί τυχοδιώκτες, οι οποίοι θέλησαν να κάνουν τους «πραγματογνώμονες» στα 2.000 καταστήματα και 12.000 εβραϊκά διαμερίσματα. Η ΥΔΙΠ δεχόταν συνεχείς καταγγελίες για τους πλιατσικολόγους από αυτούς που είχαν μείνει έξω από τη μοιρασιά και ήθελαν να κάνουν το ίδιο. Χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμα από επιστολή προς την ΥΔΙΠ στις 9 Απριλίου 1943.

Ο Δ.Β. διαμαρτυρόταν γιατί, ενώ του είχε δοθεί προς «απογραφή ένα ισραηλίτικο μαγαζί στην οδό Ερμού και ο ίδιος είχε ξοδέψει «… πολλές ημέρες και πολύτιμον χρόνον» για αυτό, τελικά διορίστηκε κάποιος άλλος από τη γειτονιά «(...) όστις μου λέει να φύγεις, διότι ως πραγματογνώμων διορίσθη ο γαμβρός μου και θα προτιμηθή».

Ο ίδιος ο Ηλίας Δούρος (διευθυντής της ΥΔΙΠ) σε επιστολή του προς τον υπουργό Γενικής Διοίκησης Μακεδονίας αναφέρει ότι οι υπάλληλοι της υπηρεσίας «...ενδιαφέροντο πολύ περισσότερον να τους ανατεθή η απογραφή σοβαρών καταστημάτων και κατά προτίμηση χρυσοχοείων, υφασματεμπορικών καταστημάτων και ειδών νεωτερισμού... διότι έχουν εν νω εις έκαστος την κλοπήν και ιδιοποίησιν αντικειμένων των καταστημάτων τούτων».

Τον πειρασμό της λεηλασίας δεν την απέφυγαν ούτε και οι αστυνομικοί και χωροφύλακες που υποτίθεται φύλασσαν τους χώρους. Ο Δούρος συνεχίζει : «(...) τοιαύτη συγκέντρωσις και περισυλλογή των ινητών επετεύχθη εντός του πλαισίου των ανθρωπίνων δυνατοτήτων και υπό τας γνωστάς τότε περιστάσεις της πλήρους διασαλεύσεως της τάξεως. Επί πολλάς ημέρας να ακούωνται συνεχείς πυροβολισμοί των αστυνομικών οργάνων προς συγκράτησιν της έννομου τάξεως, οίτινες έσχον και θύματα τινά μεταξύ των κλεπτών και λεηλατούντων...».

Όσοι είχαν οποιαδήποτε σχέση με τη Γερμανία ή και την Αυστρία έσπευδαν να επωφεληθούν της ευκαιρίας. Αυτό έκανε και η Ελένη Χ. με επιστολή της στον γερμανό επιθεωρητή τον Αύγουστο του 1943:

«Κατόπιν της αιτήσεώς μου της 14ης Ιουνίου, σας διαβεβαιώ ότι έχω σπουδάσει αισθητικός με υποτροφία του ιδρύματος Alexander Humbolt στη Βιέννη απ’ όπου αποφοίτησα, μετά από τρία χρόνια σπουδών με Λίαν Καλώς. Προκειμένου να μπορέσω να εξασκήσω εδώ το επάγγελμά μου, σας παρακαλώ να μου παραχωρήσετε ένα από τα εγκαταλειμμένα εβραϊκά καταστήματα».

Φυσικά άμεσα ωφελημένοι ήταν όλοι οι ακροδεξιοί - παρακρατικοί της πόλης, οι οποίοι εκμεταλλευόμενοι την πλήρη αποσύνθεση της κρατικής Θεσσαλονίκης, πλούτισαν, λεηλάτησαν, έλεγξαν την πολιτική και κοινωνική ζωή της πόλης, βάζοντας τις βάσεις για το μετεμφυλιακό παρακράτος της περιοχής που δημιούργησε πολλά προβλήματα στο μέλλον.

Περισσότερο κερδισμένος φαίνεται να ήταν ο Ηφαιστίων Παπαναούμ, ο οποίος εξαργύρωσε το αντισημιτικό του μένος και τις επιστολές του με περισσότερο πρακτικά πράγματα: δύο τεράστια βυρσοδεψία με τα πέντε καταστήματα και τα γραφεία τους, υποδηματοποιείο, κατάστημα υαλικών, καθώς και πολλά ακίνητα και χρυσές λίρες.

Άλλος ευνοημένος ήταν ο δημιουργός του τάγματος θανάτου ΕΕΣ (Εθνικός Ελληνικός Στρατός) Γιώργος Πούλος, ο οποίος καρπώθηκε πολλές εβραϊκές περιουσίες διοχετεύοντας τα περισσότερα από αυτά τα χρήματα στην ίδια την οργάνωσή του.

Όταν ο διοικητής της ΥΔΙΠ Ηλίας Δούρος τόλμησε να ρωτήσει τον διοικητή της Γερμανικής Διοίκησης Μαξ Μέρτεν (γνωστός και ως «κτήνος της Θεσσαλονίκης» που ο Καραμανλής το 1959 έφτιαξε ειδικό νόμο για να μην φυλακιστεί...) γιατί υπάρχει τέτοια εύνοια προς αυτούς τους «κακούς έλληνες», εκείνος του απάντησε κυνικά ότι ήταν υποχρεωμένος να συνεργάζεται και με τέτοιους ανθρώπους.

Οι κατακτητές είχαν πλήρη συνείδηση ποιοι ήταν οι συνεργάτες τους και τι πίστευε όλη η Θεσσαλονίκη για αυτούς: «Γνωρίζουμε πώς χαρακτηρίζετε αυτούς στους οποίους παραχωρούμε εβραϊκά καταστήματα. Μεταξύ μας, συμφωνούμε με τη γνώμη σας. Δυστυχώς, όμως, δεν μπορούμε να κάνουμε διαφορετικά».

Όταν από το καλοκαίρι του 1944 οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ πολιορκούσαν τη Θεσσαλονίκη, οι ευνοημένοι βλέποντας τι επρόκειτο να συμβεί άρχισαν να πουλάνε τις λεηλατημένες εβραϊκές περιουσίες, μετατρέποντάς τες σε χρυσές λίρες. Τον Σεπτέμβριο του 1944, οι γερμανόφιλοι μαζί με τις οικογένειες τους και τα κλαπέντα αποχωρούν από την πόλη.

Όταν στα τέλη Οκτωβρίου ο στρατός κατοχής έφευγε παίρνοντας μαζί τους τελευταίους προσκυνημένους και αφήνοντας τη διοίκηση της πόλης στις δυνάμεις του ΕΛΑΣ, στη Θεσσαλονίκη είχαν απομείνει ελάχιστοι τρομαγμένοι εβραίοι, οι οποίοι επέστρεφαν σε διαφορετική πόλη από αυτή που άφησαν. Οι περισσότεροι αντιμετώπιζαν πρόβλημα σίτισης - στέγασης, αλλά κυρίως «ρόλου» στο μεταπολεμικό περιβάλλον.

Τα περισσότερα σπίτια και καταστήματά τους όχι μόνο ήταν λεηλατημένα, αλλά και γκρεμισμένα, μια και πολλοί πίστευαν ότι οι εβραίοι θα έκρυβαν στους τοίχους και τα θεμέλια των σπιτιών τους αμύθητους θησαυρούς. Ακόμα και το εβραϊκό νεκροταφείο είχε συληθεί από γερμανούς και έλληνες, και οι επιτύμβιες πλάκες είχαν στρωθεί σε δρόμους, πεζοδρόμια, προαύλια και τοίχους σε όλη την πόλη.

Το μόνο παρήγορο για αυτούς ήταν η απόλυτη φιλική στάση των δυνάμεων του ΕΛΑΣ, που ήταν εκείνη την περίοδο κυρίαρχες στην πόλη. Είχαν καταρτιστεί κατάλογοι δοσίλογων, όπου καταγράφονταν οι λεηλασίες που είχαν γίνει: «Θ.Π.: Συνεργασία με τους Γερμανούς. Πήρε πολλές χιλιάδες παπουτσιών του Ισραηλινού εμπόρου Μ. Χ.Β.: Ο υιός του, με προστασία του Παπαναούμ, στο γραφείο όπου εργαζόταν, έλαβε δύο καταστήματα. Λ.Ν.: Πήρε τριώροφο ισραηλίτικο κατάστημα».

Μάλιστα σε κάποιες περιπτώσεις με τη βοήθεια των άγγλων επιστράφηκαν κάποιες από αυτές τις περιουσίες πίσω. Όλα αυτά βέβαια μέχρι τη Συμφωνία της Βάρκιζας και την παράδοση του οπλισμού του ΕΛΑΣ, γιατί μετά η κυριαρχία του δεξιού παρακράτους επανέφερε πολλούς από τους γερμανόφιλους στην πόλη.

Ο διωγμός των εβραίων της Θεσσαλονίκης είναι μια ιστορία που πικραίνει το παρελθόν της πόλης. Κάποιοι κάτοικοι της πόλης βοήθησαν σε αυτόν, οι περισσότεροι σιώπησαν. Μα το πιο σκληρό από όλα είναι ότι σχεδόν όλοι σήμερα τον έχουν ξεχάσει.

(Σ.Σ.: Πληροφορίες αντλήθηκαν από το βιβλίο του Στράτου Δορδανά « Έλληνες εναντίον Ελλήνων» και από τα πρακτικά του συμποσίου της Εταιρείας Μελέτης Ελληνικού Εβραϊσμού «Οι Εβραίοι της Ελλάδας στην Κατοχή»).




http://www.topontiki.gr/Pontiki/index.php?option=com_content&task=view&id=3065&Itemid=53