ΙΑΚΩΒ ΣΙΜΠΗ*

Η έξοδος των ελλήνων εβραιοπαίδων προς την Παλαιστίνη από τον Αύγουστο του 1945 ως τον Σεπτέμβριο του 1946. Μερικά από αυτά ήταν ορφανά που δεν γνώριζαν ούτε το όνομά τους. Ενα συναρπαστικό ιστορικό επεισόδιο με αφορμή την έκδοση ενός επετειακού λευκώματος

Σε 10.000-12.000 εκτιμάται ο αριθμός των Εβραίων της Ελλάδας στο τέλος του 1944. Ο αριθμός αυτός αυξάνεται κατά 2.200 περίπου, με την επιστροφή των επιζησάντων από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης περί τον Μάιο του 1945 και μετά. Εν τούτοις, σύμφωνα με απογραφή του 1947, ο αριθμός συρρικνώνεται στους 8.782 και το 1950-51 στους 5.000. Πού οφείλεται αυτή η συρρίκνωση; Μερικό συμπέρασμα συνάγουμε από την αγόρευση του προέδρου του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ασέρ Μωυσή κατά τη συνεδρίαση της 7ης Νοεμβρίου 1945. Απαντώντας σε έκθεση της δίδας Μαζούρ, αντιπροσώπου της εβραιοαμερικανικής οργάνωσης JOINT, είπε μεταξύ άλλων: «...η αντιπροσωπεία της Παλαιστίνης και ιδία οι ιατροί προσέφερον εξαιρετικάς υπηρεσίας... Το Συμβούλιο κρίνον τα ανωτέρω παρ' αυτής εκτεθέντα νομίζει κατά την γνώμη του ότι το ζήτημα των ομήρων θα λυθή τελεσφόρως διά της μεταναστεύσεως εις Παλαιστίνην, η παρουσία δε αρκετού αριθμού ομήρων εν Θεσσαλονίκη εμποδίζει την κανονικήν λειτουργίαν της Κοινότητος...». Τα λόγια αυτά μας εισάγουν στην περιπλοκότητα των σχέσεων των Εβραίων με τις ελληνικές αρχές και τους έλληνες χριστιανούς, στη βοήθεια που παρέσχε το ελληνικό κράτος μετά τον πόλεμο στους Εβραίους και κυρίως στη δραστηριοποίηση εβραϊκών και εβραιοπαλαιστινιακών οργανώσεων στην Ελλάδα. Οι οργανώσεις είναι η JOINT, η Μετανάστευση Β´, η Μετανάστευση Νέων, το Ερυθρό Αστρο του Δαβίδ, οργανώσεις από την Αγγλία, την Αργεντινή κ.α.

Το Αστρο του Δαβίδ

Αμέσως μετά την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα, από τον Νοέμβριο του 1944, έρχονται στην Αθήνα εκπρόσωποι του εβραιοπαλαιστινιακού Ερυθρού Αστρου του Δαβίδ και άλλων εβραιοπαλαιστινιακών οργανώσεων υπό την αιγίδα της UNRRA, με σκοπό την εξεύρεση και συγκέντρωση των εναπομεινάντων Εβραίων, κυρίως παιδιών και νέων, την οργάνωση των κοινοτήτων, συμπεριλαμβανομένου του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου (ΚΙΣ), που ήταν εντελώς αποδιοργανωμένες, την άμεση περίθαλψη των επιζησάντων μελών τους, την παροχή ρουχισμού, τροφής και την κάλυψη άλλων βασικών αναγκών και την επιστροφή των περιουσιών στους νόμιμους κληρονόμους.

Από την ανάγνωση των πρακτικών του ΚΙΣ προκύπτει η παντελής απουσία του ελληνικού κράτους από αυτή την προσπάθεια και γενικά μια απογοητευτική αντιμετώπιση των εβραίων. Κανένας δεν καλωσόρισε τους επιζήσαντες, και το κράτος που διερχόταν μεγάλη οικονομική και πολιτική κρίση αρνήθηκε να παράσχει οποιαδήποτε βοήθεια στα θύματα διαμηνύοντάς τους να στραφούν προς τις δικές τους διεθνείς οργανώσεις. Είναι χαρακτηριστική η επισήμανση του αρχιραβίνου Αθηνών Ηλία Μπαρτζιλάι, σε συνέντευξη σε αγγλικές και αμερικανικές εφημερίδες, ότι ο τότε πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου τον δέχτηκε στο γραφείο του ευγενικά, όχι όμως φιλικά. Τον παρέπεμψε στον υπουργό Κοινωνικής Πρόνοιας, ο οποίος δεν έκανε τίποτε για την προώθηση των αιτημάτων του. Ωστόσο η μεγαλύτερη αντιπαράθεση των εβραϊκών κοινοτήτων με το ελληνικό κράτος είχε να κάνει με την άρνηση του τελευταίου να επιστρέψει άμεσα τις εβραϊκές περιουσίες, ακίνητες και κινητές.

Σε έκθεση της Κρατικής Υπηρεσίας Διαχείρισης Ισραηλιτικών Περιουσιών (ΚΥΔΙΠ) «περί της μέχρι τούδε γενομένης διαχειρίσεως των εν περιφερεία της γενικής Διοικήσεως ισραηλιτικών περιουσιών» από 6.3.1945 αναφέρεται: «...η ελληνική διοίκηση αποφάσισε να αναμειχθή εις την εν λόγω διαχείρισι [των εβραϊκών περιουσιών] και για το γεγονός ότι η τοιαύτη περιουσία απετέλη μεγίστην ευκαιρίαν ασκήσεως κοινωνικής πολιτικής εκ μέρους της (υποστήριξις προσφύγων εκδιωχθέντων υπό των Βουλγάρων κλπ.) εις ημέρας καθ' ας ο πληθυσμός της Μακεδονίας είχε μεγίστην ανάγκην ασκήσεως τοιαύτης πολιτικής...». Από την ίδια έκθεση: «... Μεταξύ των μελών της επιτροπής υφίστατο διαμάχη περί του ποσοστού των καταστημάτων άτινα θα διέθετον αι προσφυγικαί οργανώσεις και του τοιούτου των επιμελητηρίων της πόλεως, καταλήξασαι τελικώς εις 60% υπέρ των προσφύγων και 40% υπέρ των γηγενών».

Η απόδοση των περιουσιών

1. Το πλοίο «Χαβίβα Ράικ» στη Χάιφα. Οι 462 νεαροί ελληνοεβραίοι επιβάτες αρνούνται να κατεβούν από αυτό και να εγκλεισθούν σε αγγλικό στρατόπεδο συγκέντρωσης - 2. Νεαρή γυναίκα θηλάζει το νεογέννητο μωρό της στο πλοίο «Ενριέτα Σολντ» που έφθασε στις ακτές της Παλαιστίνης με 536 ελληνοεβραίους νέους - 3. Κατασκήνωση στο Λαύριο. Ο τελευταίος σταθμός των εβραιοπαίδων πριν από την επιβίβασή τους στα πλοία.

Αυτή η κατάσταση και η άρνηση απόδοσης των περιουσιών ανακεφαλαιώνεται σε τηλεγράφημα που στάλθηκε στις 21.2.1947, δυόμισι σχεδόν χρόνια μετά την Απελευθέρωση, σε όλες τις αρχές της χώρας, πρωθυπουργό, υπουργούς και αρχηγούς κομμάτων, από το οποίο παραθέτουμε δύο αποσπάσματα: «... Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο απέσχε επιμελώς μέχρι σήμερον προβή εις δημοσίαν διαμαρτυρίαν ίνα μη εκθέση διεθνώς γόητρο ελληνικής πατρίδος εμφανιζομένης ως ευνοούσης κατακράτησιν κατασχεθεισών ισραηλιτικών περιουσιών επ' ωφελεία μεσεγγυούχων συνεργατών εχθρού... Και η... συνεχιζόμενη... καθυστέρησις... εκτελεστικού διατάγματος νόμου 846 ιδρύοντος Οργανισμόν Αποκαταστάσεως και περιθάλψεως Ισραηλιτών Ελλάδος ως επίσης η εισαχθείσα δι' άρθρου 13 νέου ενοικιοστασίου αρχή φανεράς φυλετικής διακρίσεως εις βάρος Ισραηλιτών περιάγει εβραϊκόν πληθυσμόν εις απόγνωσιν...».

Σε κτίριο στην Κηφισιά

Ετσι οι εβραϊκές και εβραιοπαλαιστινιακές οργανώσεις βρήκαν πρόσφορο έδαφος δραστηριοποίησης στην Ελλάδα.

Το πρώτο μέλημα των εβραιοπαλαιστινιακών οργανώσεων που δραστηριοποιούνταν στην Ελλάδα ήταν τα παιδιά και οι νέοι. Με πρωτοβουλία τους νοικιάστηκε στα μέσα του 1945 ένα μεγάλο κτίριο στην Κηφισιά, το οποίο υποδέχτηκε ως το καλοκαίρι του 1945 τουλάχιστον 300 ορφανά, ηλικίας 3 ως 14 ετών, τα οποία βγήκαν από τα κρησφύγετά τους μετά την Απελευθέρωση. Τα παιδιά αυτά μετείχαν της πρώτης νόμιμης αποστολής που οργάνωσε ο Γιάκοβ Τσέρνοβιτς, μετέπειτα Τσουρ, στην Παλαιστίνη. Υστερα από αίτηση στις αγγλικές στρατιωτικές αρχές, του παραχωρήθηκε το πλοίο «Empire Petrol», καθώς και 300 άδειες εισόδου στην υπό αγγλική κατοχή Παλαιστίνη. Πρέπει να σημειώσουμε ότι λόγω της αγγλικής Λευκής Βίβλου, που απαγόρευε την πέραν ενός καθορισμένου αριθμού μετανάστευση Εβραίων στην Παλαιστίνη, οι περισσότερες αποστολές πραγματοποιούνταν παράνομα μέσω του εβραιοπαλαιστινιακού ιδρύματος παράνομης Μετανάστευσης ή Μετανάστευσης Β´ που δραστηριοποιούνταν και στην Ελλάδα.

Με μισθωμένα καΐκια

Πολλά από τα παράνομα πλοία που απέπλεαν από τις ακτές της Ευρώπης συλλαμβάνονταν από τις αγγλικές περιπολίες στις ακτές της Παλαιστίνης και οι νεαροί επιβάτες τους φυλακίζονταν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης κυρίως στο Ατλίτ της Παλαιστίνης ή σε βρετανικά στρατόπεδα συγκέντρωσης στην Κύπρο. Στην Ελλάδα οι εβραιοπαλαιστινιακές οργανώσεις μίσθωναν ή αγόραζαν καΐκια από έλληνες πλοιοκτήτες.

Πάνω από 1.000 εβραιόπαιδα εγκατέλειψαν την Ελλάδα από τον Αύγουστο του 1945 ως τον Σεπτέμβριο του 1946 με τη βοήθεια των εβραιοπαλαιστινιακών οργανώσεων. Αλλα από αυτά ορφανά, άλλα που δεν γνώριζαν ούτε το όνομά τους, καθώς και παιδιά που οι γονείς τους παρέμειναν στην Ελλάδα, τα έστειλαν όμως στην Παλαιστίνη με την ελπίδα ότι θα βρουν εκεί μια καλύτερη ζωή. Κάποια από αυτά σκοτώθηκαν αργότερα στον πόλεμο της ανεξαρτησίας του Ισραήλ.

Είναι η δεύτερη χρονιά που το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο (ΚΙΣ), σε συνεργασία με τη Γραμματεία Νέας Γενιάς, τιμά τη μνήμη των Εβραίων Ελλήνων δίνοντάς μας εφέτος μια πανηγυρική έκδοση που πραγματεύεται πτυχές της ιστορίας των Εβραίων της Ελλάδας κατά τον Β´ Παγκόσμιο Πόλεμο και περιλαμβάνει πολλές αφηγήσεις παιδιών. Η πρωτοβουλία ήταν αναγκαία εξαιτίας της έλλειψης σχετικής βιβλιογραφίας στα ελληνικά. Το λεύκωμα αναφέρεται βέβαια στη «δίνη της Κατοχής». Απουσιάζει η εξίσου ενδιαφέρουσα «δίνη της Απελευθέρωσης», όπου ανήκει το συναρπαστικό ιστορικό επεισόδιο με την έξοδο των εβραιοπαίδων και τον ρόλο των πλοίων «Γκαβριέλα», «Μπερλ Κατσνέλσον», «Ράφι», «Χαβίβα Ράικ», «Ενριέτα Σολντ».

*Ο Δρ. Ιακώβ Σιμπή είναι ιστορικός και μεταφραστής