Alterthess.gr 1.12.2011
NN

 

Εβραίοι της Θεσσαλονίκης

 

Κάθε ενότητα συγκροτείται πάνω σε μια διάσπαση, λένε. Όσο πιο αμιγής μάλιστα είναι η επιδιωκούμενη ενότητα, τόσο πιο βίαιη οφείλει να είναι η αναγκαία διάσπαση. Η φράση αυτή περιγράφει αρκετά καλά το πώς συγκροτήθηκε η εθνική ενότητα σε όλα τα Βαλκάνια: η Θεσσαλονίκη όμως προσφέρει ένα από τα λαμπρότερα παραδείγματα. Η ελληνική εθνική ενότητα στην πόλη μας οικοδομήθηκε, στην κυριολεξία, πάνω στους κατεστραμένους τάφους των τούρκων, που εκδιώχθηκαν με την ανταλλαγή των πληθυσμών, των μικρότερων μειονοτήτων που σταδιακά έσβησαν στο χρόνο και –πρώτα από όλα- των εβραίων.

 

Η πάλαι ποτέ κραταία κοινότητα των εβραίων της Θεσσαλονίκης, η οποία μέχρι και την ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό κράτος παρέμενε η κυρίαρχη πληθυσμιακά και κοινωνικά, μέσα σε τριάντα χρόνια ελληνικής κυριαρχίας εξοβελίστηκε από την κοινωνική και οικονομική ζωή, καταπιέστηκε, δέχθηκε ρατσιστικές επιθέσεις και πογκρόμ, συρρικνώθηκε, για να εξοντωθεί τελικά στο πόλεμο, με τη συνεργασία των ναζιστών και των ελληνικών κατοχικών αρχών.

 

Το έγκλημα αυτό στοιχειώνει, όσο κανένα άλλο, την –κατά Μαζάουερ- Θεσσαλονίκη των φαντασμάτων. Η φυσική εξόντωση των εβραίων συνοδεύτηκε από τη μαζική απαλλοτρίωση των περιουσιών τους, οι οποίες στο μεγαλύτερο ποσοστό πέρασαν τελικά στα χέρια του ελληνικού κεφαλαίου και της εκκλησίας, από το βίαιο ξήλωμα των μνημείων και του νεκροταφείου τους και από το σταδιακό σβήσιμο της μνήμης τους. Τίποτα σχεδόν δεν μας θυμίζει πια ότι αυτή η πόλη, δυο μόλις γενιές πριν, καθοριζόταν από την παρουσία μιας από τις πιο ζωντανές εβραϊκές κοινότητες του κόσμου, ενώ πέρα από τις εθιμοτυπικές ανταλλαγές φιλοφρονήσεων με την ηγεσία της Ισραηλιτικής Κοινότητας που έχει απομείνει, το θέμα παραμένει μάλλον ταμπού για τις αρχές και τους θεσμούς της πόλης.

 

Χαρήκαμε λοιπόν πολύ όταν μάθαμε ότι μία από τις πρώτες εκθέσεις που θα μας εισάγουν στο περίφημο 2012, έτος «εορτασμού» των 100 χρόνων από την ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό κράτος, θα αναφέρεται στους εβραίους της Θεσσαλονίκης. Η έκθεση με τίτλο «Οι Εβραίοι στη Θεσσαλονίκη. Ανεξίτηλα σημάδια στο χώρο» οργανώθηκε από το Αρχαιολογικό Μουσείο της Θεσσαλονίκης, όπου και φιλοξενείται από το Σεπτέμβρη του 2011 και για έναν ολόκληρο χρόνο, με τη συνεργασία μάλιστα του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης. Η καλή παράδοση μάλιστα των μουσείων της πόλης, ανεβάζει τον πήχη των προσδοκιών μας.

 

Οι οποίες όμως, δυστυχώς, διαψεύστηκαν. Τα μόνα εκθέματα που φιλοξενεί η έκθεση, η οποία καταλαμβάνει ένα δωμάτιο του μουσείου, είναι μια σειρά από –σημαντικές- επιτύμβιες πλάκες και μια-δυο παραδοσιακές φορεσιές. Το πιο ενδιαφέρον έκθεμα ήταν ένα τούβλο από την κεραμοποιΐα του Αλατίνι, από αυτά που εξήχθησαν κάποτε κατά εκατομμύρια σε όλα τα Βαλκάνια. Τα λιγοστά εκθέματα συνοδευόταν από μερικές εκτυπωμένες επιφάνειες με φωτογραφίες και κάποιες βασικές πληροφορίες, από αυτές που βρίσκει πια εύκολα κανείς με μια σύντομη αναζήτηση στο διαδίκτυο.

 

Ένας πιθανός αντίλογος θα ήταν ότι μέσα στην κρίση, δεν υπάρχουν χρήματα για κάτι περισσότερο. Κατανοητό, αν και πιστεύουμε ότι οι εβραίοι της Θεσσαλονίκης αξίζουν κάτι περισσότερο, τη στιγμή μάλιστα που ο Δήμος Θεσσαλονίκης χαρίζει εκατοτόσα χιλιάδες ευρώ στην Αγιορείτικη Εστία. Όσο και να στοίχιζε πάντως αυτή η έκθεση, έχουμε την αίσθηση ότι με το ίδιο κόστος θα μπορούσε να γίνει κάτι καλύτερο.

 

Αυτό θα απαιτούσε όμως μια πραγματική διάθεση των οργανωτών να αναδείξουν την ιστορία των εβραίων. Και ιστορία δεν γίνεται με παζάρια και συμψηφισμούς, όπως αυτούς που έκανε η έκθεση. Η ιστορία των εβραίων παρουσιάζεται σαν ένα τροχαίο: μέχρι το 1942 όλα ήταν καλά, ώσπου ήρθαν ξαφνικά οι γερμανοί και τους σκότωσαν… Κουβέντα για τον εντόπιο αντισημιτισμό του μεσοπολέμου, ο οποίος, με τη στήριξη της μεγάλης εφημερίδας της εποχής, της Μακεδονίας, εξυπηρετούσε τους νέους έλληνες κυρίαρχους στην προσπάθειά τους να εδραιώσουν την πολιτική και οικονομική τους κυριαρχία. Κουβέντα για το πογκρόμ του Κάμπελ, μία από τις πιο βίαιες αντισημιτικές επιθέσεις στην προ-ναζί Ευρώπη.

 

Κουβέντα για το ρόλο των τοπικών κατοχικών αρχών στις διώξεις των εβραίων επί κατοχής. Το γεγονός ότι το ποσοστό εξόντωσης των Εβραίων στη Θεσσαλονίκη ήταν το μεγαλύτερο σε όλη την κατεχόμενη Ευρώπη εμφανίζεται ως ένα ανεξήγητο γεγονός που απλά τονίζει την τραγωδία του Ολοκαυτώματος. Ακόμα και η καθολική καταστροφή του παλιού εβραϊκού νεκροταφείου που βρισκόταν στη θέση του σημερινού πανεπιστημίου, εμφανίζεται ως αναπόφευκτη συνέπεια της κατοχής: τη μία μέρα επισκέπτηκε το χώρο ο στρατιωτικός διοικητής Μέρτεν, αναφέρει η έκθεση, την επόμενη ξεκίνησαν οι εργασίες του ξηλώματος. Πουθενά δεν αναφέρεται ότι το ξήλωμα αυτό ήταν απόφαση των κατοχικών μεν, ελληνικών δε, κατοχικών αρχών. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Ηλίας Πετρόπουλος στο λεύκωμά του για τα «Κοιμητήρια της Ελλάδας», στη σύσκεψη συμμετείχε και αξιωματικός της Κομαντατούρ, ο οποίος δεν χρειάστηκε καν να παρέμβει. Η συνευθύνη των ελληνικών αρχών προδίδεται άλλωστε από τη συνειδητή τους άρνηση έκτοτε να τοποθετήσουν έστω μια αναμνηστική πλάκα στη θέση του παλιού νεκροταφείου.

 

Η Θεσσαλονίκη είναι γεμάτη από τέτοια "ανεξίτηλα σημάδια στο χώρο" της παρουσίας και της δραστηριότητας της εβραϊκής κοινότητας. Τα περισσότερα όμως από αυτά, όπως πχ οι παλιοί μύλοι Αλλατίνη, έχουν περάσει σε ελληνικά χέρια, και μάλιστα κάτω από όχι και τόσο καθαρές διαδικασίες, ενώ συνεχίζουν να αποτελούν και σήμερα πηγή κερδοφορίας. Για να αναδειχθούν αυτά τα σημάδια, που συνειδητά ιδιοποιούνται, καταστρέφουν ή αποκρύπτουν οι ελληνικές αρχές εδώ και εκατό χρόνια, χρειάζεται θάρρος και αποφασιστικότητα. Το θάρρος αυτό που απουσίαζε από την έκθεση, απουσιάζει και από την τωρινή δημοτική αρχή, ο κοσμοπολιτισμός της οποίας φαίνεται να εξαντλείται στις επισκέψεις ισραηλινών επιχειρηματιών. Αν λοιπόν η επερχόμενη επέτειος αποκτήσει κάποια ουσία, αυτή επαφίεται μάλλον στις παρεμβάσεις και τις ζυμώσεις της ίδιας της κοινωνίας. Αλλιώς, ο εβραίος που τόσο καλά κρύβουμε ως πτώμα στη ντουλάπα μας, θα βρεθεί το πολύ-πολύ για λίγο στη βιτρίνα ως γραφικό διακοσμητικό εποχής.

 

ΝΝ

 

http://www.alterthess.gr/content/%CE%BF-%CE%B5%CE%B2%CF%81%CE%B1%CE%AF%CE%BF%CF%82-%CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CE%B7-%CE%BD%CF%84%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%AC%CF%80%CE%B1-%CF%83%CF%84%CE%B7-%CE%B2%CE%B9%CF%84%CF%81%CE%AF%CE%BD%CE%B1