Haaretz 28.11
Του Nirit Anderman

 

Η Γερμανίδα σκηνοθέτης Margarethe von Trotta μιλά στη Haaretz κατά τη διάρκεια του γυρίσματος μιας νέας ταινίας για την αμφιλεγόμενη Εβραία φιλόσοφο.

Μπαίνοντας στο στούντιο στην Petah Tikva, έχει κανείς το αίσθημα ότι ταξιδεύει στο χρόνο.

Δεκάδες άνθρωποι, οι περισσότεροι άνδρες, κάθονται σ’ ένα μακρύ τραπέζι, ντυμένοι με κοστούμια και χτενισμένοι σύμφωνα με το στιλ της δεκαετίας του 1960. Πληκτρολογούν στις αρχαίες γραφομηχανές τους, ψάχνουν μέσα σε σωρούς εγγράφων που τους περιβάλλουν ή κουβεντιάζουν σιγανά με τις συζύγους τους.

Ο καπνός των τσιγάρων που ανεβαίνει από μια πληθώρα σταχτοδοχείων συγκρούεται με τις ακτίνες φωτός που λούζουν το δωμάτιο συνοδεύοντας τις σποραδικές ματιές που πέφτουν στις τηλεοπτικές οθόνες που έχουν στηθεί σε διάφορες γωνιές της αίθουσας.

Αυτή είναι η αίθουσα Τύπου στο Beit Ha'am της Ιερουσαλήμ το 1961. Δεκάδες δημοσιογράφοι από χώρες απ’ όλον τον κόσμο βρίσκονται εδώ για να καλύψουν τη δίκη του Ναζιστή εγκληματία πολέμου, Αδόλφου Άιχμαν. Πράγματι, πρόκειται μόνο για ένα κινηματογραφικό πλατό αλλά η ένταση στην αίθουσα καταφέρνει να επηρεάσει ακόμη κι εκείνους που στέκονται γύρω παρατηρώντας τα τεκταινόμενα.

Μια ματιά στο σενάριο εξηγεί αυτό που υποτίθεται ότι βλέπουν οι δημοσιογράφοι. Το κοινό που σύντομα θα δει την ταινία μεγάλου μήκους "Hannah Arendt" θα πάρει τώρα μια γεύση από μια αρχειοθετημένη στιγμή από τη δίκη του Άιχμαν: Ένας επιζών καταθέτει ενώ ο Ναζιστής εγκληματίας κάθεται, παγωμένος στη θέση του, μέσα σ’ ένα γυάλινο κελί. Ο επιζών περιγράφει πως, κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, άνηκε σε μια ομάδα Εβραίων που είχαν σταλεί να σκάψουν μεγάλες τρύπες, αρκετά βαθιές ώστε να θαφτούν μέσα χιλιάδες πτώματα.

Ο επιζών περιγράφει πως οι Γερμανοί έφεραν εκατοντάδες Εβραίους πάνω απ’ αυτές τις τρύπες, τους διέταξαν να γδυθούν και να μπουν μέσα και στη συνέχεια τους πυροβόλησαν. Κάποιοι απ’ αυτούς σκοτώθηκαν ακαριαία ενώ άλλοι απλώς τραυματίστηκαν. Ο επιζών καταθέτει πως, μετά τους πυροβολισμούς, οι Ναζί διέταξαν την ομάδα του να καλύψει τις τρύπες και πως - όσο το έκαναν – άκουγαν τις κραυγές αυτών που ήταν ακόμα ζωντανοί. Συνειδητοποιούσαν ότι επρόκειτο να θαφτούν ζωντανοί.

Οι δημοσιογράφοι στην αίθουσα δείχνουν σοκαρισμένοι. Τα μάτια ορισμένων είναι βουρκωμένα. Μια δημοσιογράφος που κάθεται στο κέντρο της αίθουσας σηκώνεται απότομα από τη θέση της και πέφτει πάνω σ’ έναν από τους συναδέλφους της του οποίου τα μάτια είναι γεμάτα δάκρυα.

"Εμείς ήμασταν που τα κάναμε αυτά τα πράγματα", λέει ο συνάδελφός της στα γερμανικά πριν την αγκαλιάσει και κρύψει το πρόσωπό του στον ώμο της.

Εκείνη όμως φαίνεται να σκληραίνει, να θέλει να ξεφύγει από την αγκαλιά του. "Και μόλις σήμερα το κατάλαβες αυτό;" του απαντά σαρκαστικά. Ξεφεύγει από τα χέρια του και βγαίνει από το δωμάτιο.

Το αστέρι της σκηνής, ολόκληρης της ταινίας, είναι η Hannah Arendt, η Γερμανο-Εβραία φιλόσοφος και θεωρητικός που πέθανε πριν από 36 χρόνια.

Στα νιάτα της, η Arendt ήταν μαθήτρια και ερωμένη του φιλόσοφου Martin Heidegger. Διέφυγε από τη Γερμανία στη Γαλλία το 1933 και λίγα χρόνια αργότερα της αφαιρέθηκε η γερμανική ιθαγένεια. Το 1940, στάλθηκε σ’ ένα στρατόπεδο κράτησης στη νότια Γαλλία από το οποίο κατάφερε να δραπετεύσει και ένα χρόνο αργότερα μετανάστευσε στις Ηνωμένες Πολιτείες όπου επιδόθηκε σε μια πλούσια ακαδημαϊκή καριέρα.

Το 1961, η Arendt ζήτησε από τους συντάκτες του περιοδικού New Yorker να την στείλουν στην Ιερουσαλήμ για να καλύψει τη δίκη του Άιχμαν. Οι συντάκτες χάρηκαν με την ιδέα αυτή κι έτσι ταξίδεψε στην Ιερουσαλήμ. Έμεινε εκεί από τον Απρίλιο έως τον Ιούνιο του 1961 και δημοσίευσε τις εντυπώσεις της από τη δίκη σε μια σειρά από αμφιλεγόμενα άρθρα για το περιοδικό New Yorker.

Τελικά, συγκέντρωσε τα άρθρα αυτά σ’ ένα βιβλίο, "Ο Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ: Μια έκθεση για την κοινοτοπία του κακού", στο οποίο υποστηρίζει ότι ο αντισημιτισμός από μόνος του δεν μπορεί να εξηγήσει το Ολοκαύτωμα. Όπως ισχυρίζεται, ένας άλλος παράγοντας πίσω από την εμφάνισή του, είναι μια κοινωνία στην οποία οι άνθρωποι ενεργούν κοινότοπα και απλά επιτρέπουν στους εαυτούς τους να συρθούν στις συνήθειες των μαζών.

Η Arendt υπαινίσσεται, επίσης, ότι, στη δίκη του Άιχμαν, παρευρισκόταν ένα κατευθυντήριο χέρι για να προωθήσει τη Σιωνιστική ιδέα και να ενισχύσει τον Ισραηλινό μιλιταρισμό σε βάρος μιας δίκαιης δίκης.

Το βιβλίο είναι το πιο γνωστό από τα γραπτά της και της δημιούργησε μια σειρά από εχθρούς και αντιπάλους τόσο στο Ισραήλ όσο και σ’ ολόκληρο τον κόσμο. Η μετάφραση του βιβλίου στα Εβραϊκά κυκλοφόρησε μόλις το 2000, 40 χρόνια μετά την αρχική του δημοσίευση.

 

Άνθρωπος ή Τέρας;
"Πιστεύω ότι η Arendt ήταν μια από τους σημαντικότερους στοχαστές του προηγούμενου αιώνα", λέει η Margarethe von Trotta, η Γερμανίδα σκηνοθέτρια που ήρθε πρόσφατα στο Ισραήλ για να κινηματογραφήσει την ταινία.

 

Η Von Trotta γεννήθηκε το 1942, ακριβώς την "ιστορική στιγμή" που το Εθνικοσοσιαλιστικό Κόμμα ανέλαβε τον έλεγχο της γερμανικής κυβέρνησης, ξέσπασε ο πόλεμος και "διαλύθηκε εντελώς" η "ελπίδα" που είχε αγγίξει τη χώρα.

Σύμφωνα με την Von Trotta, η γέννησή της σε μια τέτοια στιγμή την έκανε να ενδιαφέρεται για το πως η Γερμανία βρέθηκε σε μια τέτοια κατάσταση και πως θα μπορούσε να βγει απ’ αυτήν: Πώς πρέπει να σκέφτονται τώρα οι Γερμανοί, τι πρέπει να κάνουν, ποια πρέπει να είναι η προσέγγισή τους;

Η Von Trotta - μία εκ των κορυφαίων σκηνοθετών του Νέου Γερμανικού Κινηματογράφου - ξεκίνησε την καριέρα της ως ηθοποιός, εμφανιζόμενη στις ταινίες των Rainer Werner Maria Fassbinder και Volker Schlondorff (τον οποίον αργότερα παντρεύτηκε και χώρισε).

Το 1975, σκηνοθέτησε την πρώτη μεγάλου μήκους ταινία της "Η χαμένη τιμή της Katharina Blum" και συνέχισε σκηνοθετώντας έναν μακρύ κατάλογο ταινιών που παρουσιάστηκαν σε διεθνή φεστιβάλ συμπεριλαμβανομένων των "Marianne και Juliane" το 1981 (με αγγλικό τίτλο" Δύο Γερμανίδες Αδελφές"), τη "Rosa Luxembourg" το 1986 και την τηλεοπτική ταινία "Die Andere Frau" ("Η Άλλη Γυναίκα") το 2004.

Η ταινία "Hannah Arendt", την οποία η von Trotta έγραψε μαζί με την Αμερικανίδα παραγωγό Pam Katz, παρακολουθεί τη Γερμανίδα θεωρητικό για ένα διάστημα τεσσάρων ετών, από το 1960 ως το 1964, κατά τη διάρκεια των οποίων κάλυψε τη δίκη του Άιχμαν, έγραψε γι’ αυτόν και αντιμετώπισε τις σκληρές διεθνείς επικρίσεις που προκάλεσε.

Όπως είπε η von Trotta σ’ ένα διάλειμμα των γυρισμάτων, οι δύο συγγραφείς σκέφτονταν στην αρχή να γυρίσουν μια ταινία που θ’ αφηγείται ολόκληρη τη ζωή της Arendt αλλά γρήγορα συνειδητοποίησαν ότι κάτι τέτοιο θα τους απομάκρυνε από το βάθος του θέματος.

Η ταινία λοιπόν εστιάζει στη στιγμή που η Arendt φτάνει στο Ισραήλ, βλέπει τον Άιχμαν στο δικαστήριο και αγωνίζεται να καταλάβει τι είναι αυτό που βλέπει μπροστά της. Όπως λέει η von Trotta, αυτό επειδή, αρχικά, η Arendt βλέπει ένα τέρας ενώ στη συνέχεια βλέπει έναν αξιολύπητο άνθρωπο, ταπεινό και θλιβερό. "Τελικά, αποφασίζει ότι ο Άιχμαν έκανε τερατώδη πράγματα αλλά δεν ήταν ο ίδιος τέρας", καταλήγει η von Trotta. "Αρχίζει να σκέπτεται και, φυσικά, να γράφει γι’ αυτόν".

 

Αρχειακό Υλικό
Η ταινία "Hannah Arendt", η οποία αναμένεται να κυκλοφορήσει του χρόνου, είναι ένα κοινό Ισραηλινο-Γερμανο-Γαλλικό εγχείρημα, παραγωγής των Dudi Zilber και United King Films. Τα γυρίσματα γίνονται στη Γερμανία, το Ισραήλ και το Λουξεμβούργο.

 

Τον πρωταγωνιστικό ρόλο κρατά η Γερμανίδα ηθοποιός Barbara Sukowa η οποία έχει συνεργαστεί με την von Trotta σε τέσσερις ακόμη ταινίες. Η ερμηνεία της στο ρόλο της Rosa Luxembourg της είχε αποφέρει το βραβείο καλύτερης ηθοποιού στο φεστιβάλ των Καννών.

Η Von Trotta αποφάσισε εξ αρχής ότι κάθε σκηνή από τη δίκη του Άιχμαν θα είναι αρχειακό υλικό. Η μόνη εξαίρεση στον κανόνα αυτό είναι μια σκηνή που η Arendt παρατηρεί τον Άιχμαν στο δικαστήριο. Η υπόλοιπη ταινία προέρχεται από το αρχείο, εξηγεί η von Trotta, επειδή "δεν πιστεύω σε ηθοποιούς σε μια τέτοια στιγμή". Στιγμές σαν αυτές πρέπει να τις δεις μόνος σου.

Όταν ρωτήθηκε για την κριτική που δέχτηκε η Arendt αναφορικά με την κάλυψη από αυτήν της δίκης του Άιχμαν, η von Trotta απάντησε ότι κατάφερε να κατανοήσει την άποψη της ηρωίδας της. Οι επικριτές της Arendt την κατηγόρησαν ότι είναι "αλαζονική, ψυχρή και αναίσθητη", λέει η von Trotta, "αλλά δεν νομίζω ότι αυτό είναι αλήθεια".

Η δίκη προκάλεσε μια σειρά συναισθημάτων στην Arendt αλλά δεν μπορούσε να γράψει γι’ αυτά στην έκθεσή της, τονίζει. Στην προσπάθειά της να διατηρήσει την αντικειμενικότητά της, οι άλλοι την θεώρησαν ψυχρή.

http://www.haaretz.com/jewish-world/fifty-years-after-the-eichmann-trial-hannah-arendt-returns-to-israel-1.398272