Σύγχρονα Θέματα, τεύχος 82, Ιούνιος, 2003.
Ρένα Μόλχο, Πάντειο Πανεπιστήμιο
“Η αντιεβραϊκή νομοθεσία του Βενιζέλου στον Μεσοπόλεμο και πως η Δημοκρατία μπορεί να γίνει αρωγός του αντισημιτισμού”
Οι επιφυλάξεις που οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης εξέφρασαν, σχεδόν ομόφωνα, ως προς τις σκοπιμότητες που απέβλεπε να εξυπηρετήσει η συστηματική φιλοεβραϊκή πολιτική του Βενιζέλου στα πρώτα χρόνια της απελευθέρωσης της πόλης, δηλαδή στο διάστημα που η ελληνική κυριαρχία δεν είχε ακόμη εξασφαλισθεί, επιβεβαιώθηκαν αμέσως μετά την πυρκαγιά του 1917[1]. Η αδιάλλακτη στάση της κυβέρνησης ως προς την εφαρμογή του σχεδίου της για την ανοικοδόμηση της πυρίκαυστου ζώνης, όπου το 75% των ζημιών αφορούσαν τους εβραίους κατοίκους, σε συνδυασμό με την κάθετη άρνηση της, ακόμη και να συναντήσει τους εκπροσώπους της κοινότητάς τους, αποκάλυπτε απερίφραστα τις πολιτικές προτεραιότητες του αρχηγού των Φιλελευθέρων. Σε αυτήν την τόσο πρόσφορη ώρα, η ελληνοποίησή της πόλης προείχε κάθε δημοκρατικής αρχής και αξίας, ιδιαίτερα μάλιστα καθώς οι άμεσα βαλόμενοι ανήκαν στην εβραϊκή κοινότητα, τη μοναδική θρησκευτική μειονότητα που δεν καλύπτονταν από κάποια κρατική οντότητα[2]. Ως αποτέλεσμα, οι εβραϊκές εφημερίδες που εξέφραζαν τη διαμαρτυρία της κοινότητας λογοκρίνονταν συστηματικά και οι πολίτες που αποτολμούσαν κάποια κριτική στις πρακτικές της φυλακίζονταν επι μακρόν[3]. Φυσικό ήταν η απροκάλυπτη αυταρχικότητα της κυβέρνησης να επαναφέρει την αμφισβήτηση για τις φιλελεύθερες προθέσεις και δηλώσεις του αρχηγού της, τουλάχιστον ως προς τα ζητήματα της εβραϊκής μειονότητας.
Η αναθεώρηση της ως τότε φιλοεβραϊκής πολιτικής του Βενιζέλου δημιούργησε το κατάλληλο κλίμα για την αναβίωση των λαϊκών προκαταλήψεων που είχαν εκδηλωθεί τις πρώτες μέρες της Απελευθέρωσης κατά των Εβραίων «αλλοεθνών». Επίσης διαταράχθηκε η ατμόσφαιρα της ειρηνικής συνύπαρξης που με τόση επιμονή είχε καταφέρει να επιβάλλει η κυβέρνηση με προτροπή του ίδιου του Βενιζέλου, ενόψει της επικύρωσης της προσάρτησης της Θεσσαλονίκης στην Ελλάδα[4].
Στο πλαίσιο αυτό τον Οκτώβρη του 1917, θεατρική παράσταση που προέβαλε το παραδοσιακό αρνητικό στερεότυπο του Εβραίου και γελοιοποιούσε τον εβραϊκό πληθυσμό, σημείωνε εξαιρετική επιτυχία καθώς επιβεβαίωνε την αυτονόητη ανωτερότητα του νέου κυρίαρχου εθνους[5]. Κανείς ιδιώτης ή φορέας δεν επεσήμανε την καταστροφική επιρροή που ασκούσαν παρόμοια θεάματα στις ήδη τεταμένες σχέσεις του χριστιανικού και του εβραϊκού πληθυσμού, εκτός βέβαια από τους ίδιους τους Εβραίους[6]. Ητανε φανερό ότι η ειρηνική ενσωμάτωση των Εβραίων είχε πάψει πλέον να αποτελεί προτεραιότητα για τους κυβερνητικούς παράγοντες στη Θεσσαλονίκη, όπως επιβεβαιώνονταν και από τις διακρίσεις που εφάρμοζαν για την ευνοϊκότερη αποκατάσταση των χριστιανών πυροπαθών έναντι των εβραίων, οι οποίοι πλήγησαν περισσότερο[7].
Στο πλαίσιο αυτό επίσης εξηγούνται η κινητοποίηση των ντόπιων σιωνιστών ενόψει της Συνδιάσκεψης Ειρήνης στο Παρίσι όπως και η εντυπωσιακή συμμετοχή του εβραϊκού πληθυσμού στις εκδηλώσεις της πρώτης επετείου της διακύρηξης Μπάλφουρ για τη δημιουργία εβραϊκού κράτους στην Παλαιστίνη[8]. Καθώς έχει διαπιστωθεί ότι, από τους 50.000 συμμετέχοντες στους εορτασμούς της 2 Νοεμβρίου 1918, ελάχιστοι ήταν ενταγμένοι σιωνιστές, είναι βέβαιο ότι με την μαζική προσέλευσή τους οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης διαδήλωναν τη διαμαρτυρία τους κατά της κυβέρνησης, εκπρόσωποι της οποίας παρίσταντο στις εορταστικές εκδηλώσεις, μαζί με τις υπόλοιπες στρατιωτικές και διπλωματικές αρχές, που βρίσκονταν στην πόλη λόγω του πολέμου.
Κάτω από αυτές τις συνθήκες λογικό ήταν να υποτεθεί ότι οι Εβραίοι θα καταψήφιζαν ξανά το κόμμα των Φιλελευθέρων και στις επόμενες βουλευτικές εκλογές. Προκειμένου να το αποφύγει η κυβέρνηση , τον Νοέμβριο του 1920, υποχρέωσε τους Εβραίους να ψηφίσουν σε τέσσερα συγκεκριμένα εκλογικά τμήματα, προφασιζόμενη την «προστασία» των αλλόθρησκων ψηφοφόρων[9]. (Διερωτάται κανείς γιατί άραγε δεν είχαν ληφθεί ανάλογα μέτρα για τον έλεγχο της ψήφου των μουσουλμάνων στη Θράκη.) Πολλοί Εβραίοι πάντως δεν πήγαν να ψηφίσουν, είτε γιατί οι αρχές τους είχαν δημιουργήσει προβλήματα που εμπόδισαν την έκδοση εκλογικού βιβλιαρίου είτε από περιφρόνηση στην ειδική μεταχείρηση στην οποία τους υπέβαλε η πολιτεία δια του μέτρου των χωριστών εκλογικών τμημάτων, που κατέλυε την μυστικότητα της ψήφου των[10]. Πολύ αργότερα, κατηγορήθηκαν ότι είχαν παρά ταύτα παίξει τον ρόλο του ρυθμιστικού παράγοντα στο τελικό εκλογικό αποτέλεσμα του 1920, δηλαδή την ήττα του Βενιζέλου και κατ’επέκταση στην Μικρασιατική καταστροφή[11]. Είναι βέβαιο όμως ότι το 1920 οι Εβραίοι δεν αποτέλεσαν ρυθμιστικό παράγοντα. Αν και από μόνοι τους θα μπορούσαν, ακόμη και υπό τις συγκεκριμένες συνθήκες περιθωριοποίησης, να προσδιορίσουν 25 έδρες της περιφέρειας της Θεσσαλονίκης, δεν το κατόρθωσαν επειδή σε δύο από τα τέσσερα εβραϊκά εκλογικά τμήματα σημειώθηκαν ατασθαλίες και οι εκλογές που διεξήχθησαν εκεί ακυρώθηκαν[12]. Καθώς, όμως, παρά την αντίδραση της κοινότητας, η επιβολή των χωριστών εκλογικών τμημάτων από την κυβέρνηση υπονοούσε αντίστοιχους φόβους, η κατηγορία αυτή με τον καιρό νομιμοποιήθηκε. Χρησιμοποιήθηκε, μάλιστα, ως σύνθημα στις εκλογικές αναμετρήσεις που ακολούθησαν, όταν η κλιμάκωση της έντασης μεταξύ χριστιανών και Εβραίων αποτέλεσε πολιτική επιλογή ψηφοθηρίας. Οπως θα φανεί και στη συνέχεια, αν
και συμπαγές, το εξιλαστήριο θύμα ως δικαιολογία κάθε αποτυχίας ήταν πρόσφορο.
Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι λίγους μήνες μετά τις εκλογές του 1920, στις 15 Απριλίου του 1921, ανήμερα του Πάσχα, ξέσπασε στη Θεσσαλονίκη συκοφαντία αίματος που προκλήθηκε από μια χριστιανή η οποία ξεφώνιζε μπροστά στο σπίτι μιας εβραίας ότι Εβραίοι της άρπαξαν το κοριτσάκι της. Μεταξύ των περαστικών που συνοστίστηκαν κοντά της υπήρχαν πρόσφυγες, που διέμεναν σε κοντινό τζαμί αλλά και στρατιώτες. Ολοι μαζί επιτέθηκαν στη φτωχή γυναίκα πετώντας πέτρες και σπάζοντας τα τζάμια του σπιτιού της. Ορισμένοι που κατάφεραν να μπούν και μέσα, κατάστρεψαν τα έπιπλα και ξεχαρβάλωσαν το πάτωμα. Οι εβραίοι γείτονες που τρέξαν να βοηθήσουν την παθούσα υπέστησαν και αυτοί την επίθεση του πλήθους αλλά και των οργάνων της τάξης που απειλούσαν την Εβραία ότι θα την κρεμάσουν και θα την κάψουν ζωντανή αν δεν παρέδιδε το παιδί. Στο μεταξύ, βέβαια, το κοριτσάκι βρέθηκε να παίζει στη γειτονιά και λίγο αργοτέρα επέστρεψε σπίτι του μαζί με τη μητέρα του. Σημασία έχει όμως ότι, το επεισόδιο δεν τελείωσε εκεί και ότι, παρά τις εντολές του εισαγγελέα, τα έκτροπα συνεχίστηκαν για πολλές ώρες με επιθέσεις κατά των εβραίων πολιτών από χριστιανούς που μετέβησαν επί τούτου στις εβραϊκές συνοικίες. Την τάξη επανέφερε μόνον η επέμβαση του Φρούραρχου που έσπευσε επί τόπου κατόπιν εντολής του Γενικού Διοικητή της Θεσσαλονίκης, μετά από παράκληση του προέδρου της Κοινότητας[13]. Αν λάβουμε υπόψη ότι είχαν περάσει δέκα χρόνια ηρεμίας από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν παρόμοια επεισόδια, τον πρώτο καιρό της Απελευθέρωσης της πόλης[14], σε συνδυασμό με την αντιδραστική στάση που κράτησαν οι ελληνικές εφημερίδες την επαύριο του επεισοδίου, δεν μπορούμε παρά να συσχετίσουμε τα έκτροπα με την αλλαγή της πολιτικής και τις αυθαιρεσίες της κυβέρνησης Βενιζέλου προς τους Εβραίους, από την πυρκαγιά του 1917 και μετά. Την επόμενη δεκαετία ο κλιμακούμενος αποκλεισμός της πολυπληθούς εβραϊκής κοινότητας από τις κυβερνήσεις του μεσοπολέμου θα επιτρέψει στα αντιδραστικά στοιχεία της κυρίαρχης ελληνικής κοινωνίας να προβούν ανενόχλητα σε διάφορες μειωτικές εώς και εγκληματικές πράξεις, που θα καταλήξουν στο πογκρόμ του 1931.
Αρχής γενομένης τον Νοέμβριο του 1923 η Επαναστατική Επιτροπή επέβαλλε τη δημιουργία χωριστού εκλογικού τμήματος ή εκλογικού κολλεγίου στη Θεσσαλονίκη, όπου οι Εβραίοι ήταν υποχρεωμένοι να ψηφίσουν στις επικείμενες εκλογές για την συγκρότηση της Δ’ Συντακτικής Συνέλευσης(14.12.1923). Οι ελληνικές εφημερίδες και η φιλελεύθερη παράταξη σχολίασαν το γεγονός ως ένα μέτρο προστασίας που λήφθηκε από τους κυβερνώντες εναντίον του ισραηλιτικού στοιχείου το οποίο, όπως έγραφαν, χαρακτηριζόταν από αδιαφορία αλλά ακόμη και εχθρότητα προς τα ελληνικά εθνικά συμφέροντα[15].
Το Κοινοτικό Συμβούλιο και όλες οι εβραϊκές οργανώσεις προέβησαν σε ενέργειες και συνέταξαν υπόμνημα προς την κυβέρνηση μέσω του οποίου εξέφραζαν εντονότατα τη διαμαρτυρία τους κατά του χωριστού εκλογικού τμήματος. Με την απειλή καθολικής αποχής απαιτούσαν από την Ε.Ε. είτε να αποσύρει το μέτρο είτε να δηλώσει ξεκάθαρα ότι αυτό θεσμοθετήθηκε με βάση τις διεθνείς συνθήκες που παρείχαν τα δικαιώματα των μειονοτήτων στους Εβραίους της Ελλάδας[16].
Σε συνάντηση που πραγματοποιήθηκε μεταξύ του Γ.Διοικητή των Νέων Χωρών και των εκπροσώπων της Κοινότητας ο Ι.Νεχαμά, που παραβρέθηκε εκεί και ο ίδιος, αναφέρει ότι ο Γ.Διοικητής προσπάθησε να ασκήσει φιλική πίεση στους παριστάμενους έτσι ώστε να αποφευχθεί να αποτελέσει το πρόσκαιρο αυτό μέτρο αφορμή επίσημης αναγνώρισης των Ισραηλιτών της Ελλάδας ως μειονότητας[17]. Καθώς ο Νεχαμά, που ήταν γνωστός ως ο πλέον δραστήριος εκπρόσωπος της αφομοιωτικής ιδεολογίας και ενταγμένος στη φιλοβενιζελική μειοψηφία της κοινότητας, επέμενε ότι το μέτρο ήταν ταπεινωτικό για το εβραϊκό στοιχείο επειδή αποτελούσε ένα ηθικό γκέττο, δηλαδή έναν πολιτικό περιορισμό, και ότι οι Εβραίοι δεν διεκδικούσαν μειονοτικά δικαιώματα αλλά απλώς το δικαίωμα ισονομίας και ισοπολιτείας όπως τους παραχωρούνταν από τον νόμο 2456/1920, ο Γ.Διοικητής ανέλαβε να μεταβάσει τα αιτήματά τους στην Κυβέρνηση[18]. Δεν άλλαξε όμως τίποτε γιατί την τελευταία στιγμή οι κυβερνώντες επικαλέσθηκαν τεχνικές δυσκολίες απόσυρσης του μέτρου και το ένεργοποίησαν. Οι Εβραίοι συνεπείς στις προειδοποιήσεις τους απείχαν μαζικά από τις εκλογές του Δεκεμβρίου του 1923. Από τους 7.000 εγγεγραμμένους στους εκλογικούς καταλόγους, προσήλθαν μόνον 51 από τους οποίους εκλέχθηκαν 4 βουλευταί, μεταξύ αυτών ο δημοφιλέστερος έλαβε 25 ψήφους[19]. Ελπιζαν ότι η Συντακτική Συνέλευση θα κατανούσε τη σημασία αυτής της διαμαρτυρίας και ότι δεν θα επικύρωνε την εκλογή των εντολοδόχων, που όχι μόνον δεν αντιπροσώπευαν το αποτέλεσμα καθολικής ψηφοφορίας αλλά ούτε και κρίνονταν ικανοί να εκπροσωπεύσουν τον εβραϊσμό της Θεσσαλονίκης.
Τα γεγονότα εκμεταλλεύτηκε η εφημερίδα Μακεδονία, υπό τη διεύθυνση ένός πρώην απελλαθέντος μοναχού, του Νίκου Φαρδή, που με πρόσχημα την αποχή εξαπέλυε κατά των Εβραίων κατηγορίες αντιπατριωτισμού και διέγειρε τα ένστικτα του κόσμου με διάφορα συκοφαντικά μυθεύματα που έβρισκαν ανταπόκριση στους ταλαιπωρημένους και απλοϊκούς πρόσφυγες. Η ίδια εφημερίδα ίδρυσε τότε και αντισημιτικό σύλλογο, ο οποίος διευθύνονταν από κάποιον φυγόδικο σερβοβουλγαρικής καταγωγής, και όπως ανέφερε φαίνεται ότι δέχονταν εκατοντάδες αιτήσεις εγγραφής μελών[20]?.
Βέβαια μετά από παρέμβαση του κοινοτικού συμβουλίου στον γενικό εισαγγελέα επενέβησαν οι αρχές οι οποίες έλαβαν μέτρα προκειμένου να αναστείλουν την κίνηση αυτή βίαιας εχθρότητας κατά των εβραίων πολιτών. Ο διευθυντής του αντισημιτικού συλλόγου τέθηκε για λίγες ώρες υπό κράτηση και η εφημερίδα Μακεδονία υποχρεώθηκε να σταματήσει τη δημοσίευση των λιβέλλων. Παράλληλα οι Εβραίοι δέχθηκαν εκδηλώσεις συμπάθειας και συμπαράστασης από πολλές πλευρές. Γνωστοί έλληνες διανοούμενοι και σημαντικοί παράγοντες της πόλης αποφάσισαν να ιδρύσουν εναν ελληνο-εβραϊκό σύλλογο και δημοσίευσαν προκύρηξη διαμαρτυρίας που υπογράφτηκε από όλα τα εξέχοντα μέλη της ελληνικής κοινωνίας. Ορισμένοι από αυτούς μάλιστα παρέστησαν οικειοθελώς ως πολιτικοί ενάγοντες στη μήνυση που υπέβαλλε ο Γ.Εισαγγελέας κατά των υποκινητών της αντισημιτικής εκστρατείας, που απειλούσε την ειρηνική συνύπαρξη των πολιτών στη Θεσσαλονίκη[21].
Παρά το γεγονός ότι η κυβέρνηση ανέλαβε τις ευθύνες της, καθώς υποσχέθηκε να άρει το μέτρο του εκλογικού κολλεγίου ενόψει των εκλογών του δημοψηφίσματος, όπως θα φανεί παρακάτω το κακό είχε πλέον γίνει και τα πράματα χειροτέρεψαν[22]. Σε λίγους μόνο μήνες, τον Μάϊο του 1924, ο εβραϊκός πληθυσμός πληροφορήθηκε έκπληκτος ότι το δημοτικό συμβούλιο σκόπευε να θεσμοθετήσει ως υποχρεωτική για όλους τους πολίτες την αργία της Κυριακής[23]. Το συμβούλιο της κοινότητας σε έκτατη συνεδρίαση εξέδωσε ψήφισμα με το οποίο ζητούσε να μην επικυρωθεί η απόφαση από τις αρχές γιατί καθώς έλεγε : Πρώτον η υποχρεωτική τήρηση της αργίας της Κυριακής έθετε σε σοβαρό κίνδυνο την αργία του Σαββάτου που αποτελούσε τον βασικό θεσμό άσκησης της θρησκείας τους. Δεύτερον να μπορεί ο εβραϊκός πληθυσμός της Θεσσαλονίκης, που ανέρχονταν σε 80.000 ψυχές, να τηρεί την αργία του Σαββάτου αντί της Κυριακής, καθώς το δικαίωμα αυτό του είχε παραχωρηθεί από το 1912 και είχε επικυρωθεί με τον νόμο 2456/2.8.1920 και το βασιλικό διάταγμα 135/12.4.1923, που συμφωνούσαν με την αρχή της θρησκευτικής ελευθερίας των μειονοτήτων [24].
Οι Εβραίοι σχολίαζαν ότι η συγκεκριμένη κίνηση, που σκοπό είχε να ανατρέψει τους παραπάνω νόμους, υποκινούνταν από μερίδα προσφύγων, εκ των 100.000 που είχαν εγκατασταθεί στην πόλη, και αποσκοπούσαν στην οικονομική τους καταστροφή. Προειδοποιούσαν ακόμη ότι, η ενδεχόμενη εφαρμογή του πρώτου αυτού μέτρου θα ενθάρρυνε την θέσπιση σειράς άλλων παρόμοιων μέτρων που θα οδηγούσαν σε μια εκστρατεία εκτόπισης των Εβραίων, τους οποίους θεωρούσαν ότι ήσαν οι πιό σοβαροί ανταγωνιστές τους. Περίμεναν λοιπόν με αγωνία την απόφαση του Παπαναστασίου, προέδρου της Βουλής, γιατί δικαίως φοβούνταν μην η κυβέρνηση ενδώσει στις πιέσεις των προσφύγων[25]. Πράγματι, μετά μια περίοδο προσποιούμενης αντίστασης η κυβέρνηση ενέκρινε την ακύρωση του αντίστοιχου άρθρου στον νόμο 2456/1920 του Βενιζέλου και το αντικατέστησε με αυτό της υποχρεωτικής αργίας της Κυριακής. Το μέτρο ανάγκαζε τους Εβραίους είτε να αργούν δύο μέρες την εβδομάδα είτε να παραιτηθούν από την άσκηση της θρησκείας τους. Γάλλος δημοσιογράφος -γνωστός φιλέλληνας- σημείωνε ότι οι υποκινητές της αντιεβραϊκής καμπάνιας περηφανεύονταν ότι είχαν καταφέρει να θέσουν τους ανταγωνιστές των ενώπιον του διλήμματος να επιλέξουν μεταξύ «του Θεού ή του Μαμωνά», δηλαδή «ανάμεσα στην εγκατάλειψη της πίστης τους η την καταστροφή τους και την μετανάστευση»[26].
Ο υπουργός, που χρειάσθηκε να αντιμετωπίσει τις διαμαρτυρίες της εβραίκής οργάνωσης Joint Foreign Committee στο Λονδίνο, προσπάθησε να υποστηρίξει το μέτρο προσομοιάζοντάς το με το καθεστώς που επικρατούσε στις άλλες χώρες της Ευρώπης. Δεν το επέτυχε όμως, επειδή όπως του υποδείχθη παντού αλλού η εβδομαδιαία αργία ήταν μεν υποχρεωτική, αλλά όχι αναγκαστικά μόνον την Κυριακή. Πολλές διακεκριμένες προσωπικότητες της ελληνικής πολιτικής ζωής απέρριπταν το μέτρο ως αντιδραστικό επειδή θεωρούσαν ότι χαρακτηριζόταν από έλλειψη ανοχής και σκοπούς περιθωριοποίησης. Μάλιστα, ο ελληνας εκπρόσωπος στη Γενεύη Ν.Πολίτης ανέλαβε να ενεργήσει για την απόσυρση του μέτρου, που είχε θεσμοθετηθεί με τον νόμο 3103/19.7.1924. Παρότι όμως το ελληνικό κράτος είχε υπογράψει τον Αύγουστο του 1924 το άρθρο 10 της Συνθήκης των Σεβρών, με το οποίο δεσμευόταν να μην δημιουργήσει προσκόματα που θα εμπόδιζαν την τήρηση του Σαββάτου στους Εβραίους, ο νόμος εφαρμόσθηκε. Χαρακτηριστική είναι εξήγηση που δώθηκε από τους υπουργούς εθνικής οικονομίας -Παπαναστασίου και Μητσοτάκη – ότι ούτως ή άλλως, το αίτημα ως προς τη θέσπιση του νόμου θα υποβάλλονταν αδιάκοπα εκ μέρους των βουλευτών εώς ότου να επιτευχθεί λύση. Αλλά παραπλανητική ήταν και η σχετική δήλωση που διατυπώθηκε από τον πρόεδρο του συμβουλίου «Δεν θα κάνουμε καμία διάκριση. Με το σχέδιο νόμου που υποβάλλουμε, στόχος μας είναι να βελτιώσουμε την κοινωνική ζωή των πολιτών» [27]. Προφανώς οι ντόπιοι εβραίοι δεν συμπεριλαμβάνονταν τότε στο σώμα των πολιτών. Πώς αλλοιώς εξηγείται ότι αναγκάζονταν να αργούν δύο μέρες την εβδομάδα σε μια περίοδο που, η οικονομική κρίση είχε επιδεινωθεί στη Μακεδονία, ιδιαίτερα επειδή εκεί συνέρρεαν διαρκώς πολλοί αλλά και οι πιό φτωχοί πρόσφυγες[28].
Την 24η Μαίου 1925 που ο νόμος τέθηκε σε εφαρμογή, το διοικητικό συμβούλιο της Κοινότητας μετά από γραπτή δήλωσή του στην κυβέρνηση, με την οποία καταδίκαζε την πολιτική διακρίσεων, παραιτήθηκε. Με ανάλογη δήλωση διαμαρτυρίας στα ισπανοεβραϊκά το Δ.Σ. δέσμευε τον κόσμο να αγωνισθεί μέχρις ότου επιτύχει την ακύρωση του νόμου. Πώς όμως να αγωνισθεί ο εβραϊκός πληθυσμός όταν είχε πλέον χάσει την εμπιστοσύνη του στους πολιτικούς άνδρες. Η ίδια η κυβέρνηση, άλλωστε, έπραττε τα αντίθετα από αυτά που δήλωνε, νομιμοποιόντας και ενισχύοντας με αυτόν τον τρόπο, τα εχθρικά αισθήματα των χριστιανών συμπολιτών τους που αντιπροσώπευαν πλέον το 70% του πληθυσμού της πόλης.
Δύο χρόνια αργότερα επί δικτατορίας Παγκάλου, όσο ακόμη δεν υπήρχε προοπτική εκλογών, το μέτρο του χωριστού εκλογικού κέντρου ή εκλογικού κολλεγίου προς ανακούφιση των Εβραίων και των Μουσουλμάνων, αποσύρθηκε[29]. Στις βουλευτικές όμως εκλογές της 7.11.1926, στη Θεσσαλονίκη, όπου οι Εβραίοι αντιπροσωπεύονταν από 11.000 ψηφοφόρους, υποχρεώθηκαν όλοι να ψηφίσουν σε ειδικά εκλογικά τμήματα που δημιουργήθηκαν επί τούτου στις οκτώ εβραϊκές συνοικίες της πόλης. Παρά το γεγονός ότι και πάλι η μυστικότητα της ψήφου ανατρέπονταν, οι περισσότεροι Εβραίοι πήγαν τότε να ψηφίσουν καθώς είχε σχηματισθεί λίστα της νεοϊδρυμένης Πολιτικής Εβραϊκής Ενωσης, που περιλάμβανε μεν υποψήφιους από διάφορες πολιτικές παρατάξεις, αλλά μόνον Εβραίους. Λόγω, όμως, των περιορισμών του συγκεκριμένου συστήματος αναλογικής, δια του οποίου η Θεσσαλονίκη δικαιούτο έναν βουλευτή ανά 2.935 ψήφους, δεν μπόρεσαν να εκλέξουν πάνω από δύο βουλευτές[30].
Το 1928 με τις ενέργειες του Δ.Σ. της κοινότητας που έκανε εντατικό αγώνα «κατά κάθε περιορισμού και διάκρισης», τα εκλογικά αυτά τμήματα που απομόνωναν τους Εβραίους από το σύνολο των πολιτών επρόκειτο να καταργηθούν. Η επιτυχία αυτή όμως ήταν πρόσκαιρη γιατί ενόψει των εκλογών της 20ης Αυγούστου και πάλι ο Βενιζέλος, παρά τις ενστάσεις των βουλευτών του, επανέφερε το μέτρο, με επιχείρημα ότι την ανατροπή του ζητούσε ο Λ.Μπεζαντσής, δηλαδή ένας Σιωνιστής βουλευτής[31]. Ο Βενιζέλος παραδέχτηκε μεν ότι ο χωριστός εκλογικός σύλλογος ήταν μιά ανωμαλία κατηγόρησε όμως τους Εβραίους ως ξένους και άσχετους από τον ελληνικό πολιτισμό επειδή επέμεναν στη διατήρηση μιας ξένης γλώσσας της ισπανοεβραϊκής, που κατ’αυτόν δεν ήταν καν η μητρική τους γλώσσα. Καθώς δεν μπορούσε να προσβάλει τις ενστάσεις του εβραίου βουλευτή - αλλά και του Παπαναστασίου και του Τσαλδάρη- που του υπενθύμιζαν 1) ότι οι Εβραίοι είχαν απορρίψει τα δικαιώματα των μειονοτήτων προκειμένου να εξασφαλίσουν τα δικαιώματα της ισονομίας και ισοπολιτείας ως έλληνες πολίτες 2) που του εφιστούσαν παράλληλα την προσοχή για τη δημιουργία επικίνδυνου κακού προηγούμενου στις σχέσεις χριστιανών και εβραίων, ο Βενιζέλος αρκέσθηκε να δηλώσει ότι ο χρόνος θα αποδείκνυε τη γνησιότητα των πατριωτικών αισθημάτων των Εβραίων των Νέων Χωρών, που προς ώρας ούτε οι ίδιοι, αλλά ούτε και οι Ελληνες ήταν ώριμοι για μια τέτοια αφομοίωση, όσο και αν όλοι τους την επιθυμούσαν διακαώς[32]. Κατά τον Βενίζελο, επομένως, προϋπόθεση για την παραχώρηση των δικαιωμάτων ισονομίας και ισοπολιτείας του Ελληνα πολίτη στους Εβραίους γηγενείς αποτελούσε η αφομοίωση του εβραϊκού στοιχείου που δεν θα μπορούσε να επιτευχεί παρά μόνον όταν και εφόσον το χριστιανικό στοιχείο θα ήταν έτοιμο να την αποδεχθεί.
Το πόσο η αντιδραστική αυτή αντιμετώπιση θα καθυστερούσε την έγκαιρη ωρίμανση των χριστιανών πολιτών, που ούτως ή άλλως είχαν επιδιώξει και είχαν εν τέλει επιτύχει την μετατροπή των εβραίων σε πολίτες δευτέρας κατηγορίας, δεν αποτελούσε πρόβλημα για τον μεγάλο πολιτικό. Ούτε και συγκίνησε κανέναν το γεγονός ότι, ως ένδειξη καλής θελήσεως, οι Θεσσαλονικείς Εβραίοι έσπευσαν αμέσως να δημιουργήσουν, τον Δεκέμβριο του 1928, την «Ενωση για την Αφομοίωση»[33]. Ο Βενιζέλος τους είχε δικάσει και καταδικάσει απερίφραστα ως ύποπτους ξένους, αν όχι εχθρούς του έθνους, και τους είχε πλέον παραδώσει στον λαό, που με την πρώτη ευκαιρία θα αναλάμβανε την τιμωρία τους !
Το αναμενόμενο δεν άργησε να συμβεί. Τον Μάϊο του 1931 εφημερίδα Μακεδονία, που από δεκαετίας επιδίδονταν στη διάδοση του αντισημιτισμού, κατηγόρησε εκπρόσωπο του αθλητικού συλλόγου της Μακαμπή, ο οποίος το 1930 είχε συμμετάσχει σε διεθνές συνέδριο για τα 25χρονα της οργάνωσης στη Σόφια, ότι είχε δήθεν λάβει μέρος σε συνέδριο Κομιτατζίδων όπου προβλήθηκε το αίτημα για την αυτονόμηση της Μακεδονίας και της απελευθέρωσής της από τον ελληνικό ζυγό[34]. Οι πληροφορίες αυτές αναζωοπύρωσαν τις εντάσεις και στις 23 Ιουνίου 1931, μέλη της Εθνικής Παμφοιτητικής Ενωσης διένειμαν σ’όλη την πόλη χιλιάδες προκηρύξεις με τις οποίες στιγμάτιζαν τους Εβραίους ως κομουνιστές και κομιτατζίδες και προέτρεπαν τον πληθυσμό να προχωρήσει στον συστηματικό αποκλεισμό των προδοτών[35]. Την επομένη ακολούθησαν βίαια επεισόδια από ομάδα οπλισμένων τραμπούκων που μετέβησαν στον χώρο της Μακαμπή και αφού κατέστρεψαν τα έπιπλα και τον εξοπλισμό του συλλόγου επιτέθηκαν στους παρισταμένους, τραυματίζοντας έναν από αυτούς θανάσιμα[36]. Παρά την επέμβαση του Γ.Δ. Γονατά που προχώρησε σε κατάσχεση των προκηρύξεων, διέψευσε με ανακοινωθέν την κατηγορία και έκανε σοβαρές συστάσεις, η ένταση κλιμακώθηκε. Τις επόμενες μέρες η ανεξέλεγκτη κατάσταση εξαπλώθηκε σε όλη την πόλη καθώς μέλη των εθνικιστικών οργανώσεων προχώρησαν σε συγκρούσεις με τους πολίτες, ξυλοδαρμούς και λεηλασίες. Το τραγικό επακόλουθο ήταν ο εμπρησμός του εβραϊκού συνοικισμού Κάμπελ από 2000 μέλη της Εθνικής Ενωσης Ελλάδος. Εκτός από πολλά θύματα μεταξύ των κατοίκων του Κάμπελ, το πογκρόμ άφησε τις 220 οικογένειες που κατοικούσαν εκεί άστεγες, καθώς ο συνοικισμός αποτεφρώθηκε ολοσχερώς[37]. Ας ληφθεί υπόψη ότι τα γεγονότα πήραν αυτές τις διαστάσεις μετά από τη σχετική συζήτηση στη Βουλή, στις 25 Ιουνίου, όπου ο Βενιζέλος δέχθηκε και δήλωσε δημόσια ο ίδιος ότι οι κατηγορίες κατά της Μακαμπί ήταν ψευδείς και επινοημένες[38].
Οπως όμως φάνηκε από τους συσχετισμούς που προηγήθηκαν, τα γεγονότα ήταν κυρίως αποτέλεσμα της εθνικής πολιτικής που είχε ο ίδιος επιλέξει να εφαρμόσει σε σχέση με τους Εβραίους στην περίοδο του Μεσοπολέμου. Αλλωστε το παραδέχτηκε και μόνος του. Ανήμερα των εκλογών του 1933 σε συνάντηση με εβραίους παράγοντες, που προσκάλεσε κατά την προεκλογική του περιοδεία στη Θεσσαλονίκη, στην προσπάθειά του να δικαιολογήσει την αντιδραστική του θέση προς αυτούς κατά το 1928, μεταξύ άλλων είπε «...η διατήρηση του εκλογικού συλλόγου, που είχε αποτελέσει την κύρια αιτία δυσαρέσκειας των Ισραηλιτών κατά του κόμματος των φιλελευθέρων, οφειλόταν απλώς σε λόγους κομματικούς και εκλογικούς»... δεν μπορούσε κατά τα λεγόμενα του «να διακινδυνέψει το μέλλον του μεγαλύτερου ελληνικού κόμματος μόνο για λόγους αρχής». Υποσχέθηκε λοιπόν να καταργήσει το εκλογικό κολλέγιο, όπως και έπραξε, στις προσεχείς εκλογές μόνον εφόσον αυτό- δηλαδή η ψήφος των Εβραίων - δεν θα αποτελούσε κίνδυνο για το κόμμα[39]. Αντίστοιχα αντιφατικά μηνύματα υποσχέσεων και απειλών των πολιτικών επιλογών της εξουσίας, αναιρούν τη δεοντολογία του κράτους δικαίου στην οποία βασίζεται η δημοκρατία, και καθιστούν κατά συνέπεια τον Βενιζέλο υπεύθυνο για το φαινομένο του πολιτικού αντισημιτισμού στην Ελλάδα.
Οπως συμβαίνει και σήμερα, σε αυτήν την κρίσιμη περίοδο η θυματοποίηση της μειονότητας, είτε επρόκειτο για κομμουνιστές είτε στην περίπτωσή μας για εβραίους, εξυπηρετούσε τα βαθιά αισθήματα της οικονομικής και κοινωνικής ανασφάλειας, τα οποία και στην Ελλάδα, όπως και σε άλλες χώρες της Ευρώπης εκφράστηκαν με την ίδια εθνικιστική υστερία που οδήγησε παντού στον αντισημιτισμό και στον καταστροφικό για όλους φασισμό[40].
[1] Archives de l'Alliance Israélite Universellle, (στο εξής Arch.de l'AIU), Grèce, I/C.49, επιστολή του J. Cohen της 4ης Δεκεμβρίου 1912 και I/C.50, αναφορά του Elie Carmona της 29ης Μαΐου 1913. Central Zionist Archives στην Ιερουσαλήμ, (στο εξής CZA), Z3/119, αναφορά του David Florentin της 15ης Δεκεμβρίου 1912 προς την Κεντρική Σιωνιστική Οργάνωση στο Βερολίνο. Arch.de l'AIU, Grèce, I/C.50, επιστολή του J. Nehama της 27ης Νοεμβρίου 1912. Arch.de l'AIU, Grèce, I/C.50, επιστολή του J. Nehama της 30ης Νοεμβρίου 1912.
[2] Ρένα Μόλχο, Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης, 1856-1919:Μια ιδιαίτερη κοινότητα, Θεμέλιο, Αθήνα, 2001, σς. 120-130.
[3] «Lettre ouverte à M. Eleuthère Vénizélos président du conseil», Λογοκριμενη στήλη, Pro Israël, εφημ., Θεσσαλονίκη 15.10.1917, σελ. 5-6, επισημαίνεται η κατάφορη αδικία της φυλάκισης του γραμματέα της Μακαμπή κ.Ισαάκ Αλβο που είχε καταδικασθεί σε φυλάκιση 6 μηνών από το στρατοδικείο όχι επειδή προέβη σε κάποια εγκληματική ενέργεια ή πράξη προδοσίας αλλά επειδή εξέφρασε ελεύθερα τις απόψεις του περί της απαλλοτριώσεως των οικοπέδων στην πυρίκαυστη ζώνη. Η καταδίκη του Αλβο προκάλεσε την εκπληξη και την ανησυχία στον εβραϊκό πληθυσμό της πόλης που αναρωτιόταν αν τα βασικά δικαιώματα που αναφέρονταν στο Σύνταγμα της χώρας δηλαδή η ελευθερία της σκέψης και του λόγου, που ήταν και είναι αυτονόητα σ’όλες τις φιλελεύθερες χώρες, δεν γίνονται σεβαστά στην Ελλάδα και δεν αποτελεούν παρά σχήμα λόγου στα χαρτιά. Ζητούσαν να ανατραπεί η εντύπωση που προκλήθηκε στην πόλη ότι η αυθαιρεσία έχει αντικαταστήσει τον νόμο με την αποφυλάκιση του Αλβο, προκειμένου να αποκατασταθεί η υπόληψη και η φήμη της Ελλάδας.
[4] Ρένα Μόλχο, Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης, 1856-1919..., ό.π., σς. 246-279.
[5] «Le rôle de la presse », (λογοκριμένη στήλη)υπογραφή Νέμεσις, Pro Israël, εφημ., Θεσσαλονίκη 30.10.1917, σ. 8. Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, Ο άλλος εν διωγμώ, Θεμέλιο, Αθήνα, 1998.
[6] «Le rôle de la presse », (λογοκριμένη στήλη)υπογραφή Νέμεσις, Pro Israël, εφημ., Θεσσαλονίκη 30.10.1917, σ. 8.
[7] Arch.de l'AIU, Grèce, IΙ/C.53, Επιστολή του αρχιραβίνου Ι.Μεϊρ της 26ης Φεβρουαρίου 1919. Σπύρος Μαρκέτος, «Η ενσωμάτωση της σεφαραδικής Θεσσαλονίκης στην Ελλάδα:Το πλαίσιο, 1912-1914», στο Ο ελληνικός εβραϊσμός, Πρακτικά του επιστημονικού συμποσίου της Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας της Σχολής Μωραϊτη(3-4 Απριλίου1998), Αθήνα, 1999, σς. 65-92.
[8]Ρένα Μόλχο, Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης, 1856-1919..., ό.π., σς. 2 79-271. «La fête nationale du 2 Novembre à Salonique.Importante manifestation juive à la Tour Blanche»,ανυπόγραφη περιγραφή, Pro Israël, εφημ., Θεσσαλονίκη 30.11.1918, σ.3. Εκτός από 50.000 άτομα, συμμετείχαν όλοι οι σύλλογοι και οι στρατιωτικές, διοικητικές και διπλωματικές αρχές.
[9] Arch.de l'AIU, Grèce, IΙ/C.53, επιστολή του Ι.Νεχαμά της 10ης Νοεμβρίου 1920.
[10] «Les carnets électoraux/ Difficultés sans nombre», L’Indépendant , Salonique, 18 Fevrier 1920, σ.1. ΥΠΕΞ,φακ.1921/Β/59-6, (υπ.αριθμώ 220 άκρως εμπιστευτική) επιστολή του Γ.Διοικητή Α.Αδοσσίδη της 12.2.1920 προς το Υπ.Εσωτερικών.
[11] Νίκου Θεοδοσίου, « ‘Δεν θέλουν ούτε τους νεκρούς μας’. Η πολιτική του κράτους απέναντι στους Ελληνες Εβραίους », Τετράδια Μαρξισμού, Μάϊος 1995, σς.34-47, παραθέτει δήλωση του υπ.εσωτερικών και συντάακτη του εκλογικού νόμου Γ.Παπανδρέου που έγινε το 1923 «...δεν ήτο επιτετραμένον οι εχθροί του Εθνους να αλλοιώνουν το εκλογικό αποτέλεσμα, ως συνέβη το 1920, ότε και οι Τούρκοι εψήφισαν όλα τα αντιβενιζελικά κόμματα». Σαμ Χασσίδ, «Η αλλοθρησκη ψήφος στις εκλογές του 1920», στο Χρ.Κωνσταντοπούλου, Λ.Μαράτου-Αλιπράντη, Δ.Γερμανός και Θ.Οικονόμου(επιμέλεια), «Εμείς» και οι «Αλλοι», Εθνικό κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, εκδ.Τυπωθήτω, Αθήνα, 1999, σς.363-373. Την επομένη της εκλογικής αναμέτρησης των επαναληπτικών εκλογών του Ιουλίου του 1933, ο Βενιζέλος φαίνεται πως είπε ότι οι Εβραίοι «συνετέλεσαν» στην ήττα του το 1920 και έμμεσα στην Μικρασιατική καταστροφή.
[12] Arch.de l'AIU, Grèce, IΙ/C.53, επιστολή του Ι.Νεχαμά της 10ης Νοεμβρίου 1920. Σαμ Χασσίδ, «Η αλλοθρησκη ψήφος στις εκλογές του 1920», ό.π.
[13] “L’accusation de Meurtre Rituel”, ανυπόγραφο, Paix et Droit, μηνιαίο περιοδικό της ΑIU, Απρίλιος 1921, σελ .9-11. ‘Le gouvernement et les incidentsz de Vendredi’ ‘La calomnie du meurtre rituel à l’assemblé nationale, belles paroles du président du conseil’, L’indépendant , Salonique 20.4.1921,
[14] Rena Molho, «Popular Antisemitism and State Policy in Salonica during the City’s Annexation to Greece», Jewish Social Studies, vol.L, nos.3-4, Summer-Fall 1988/1993, pp.253-264.
[15] Arch.de l'AIU), Grèce, IΙ/C.53, επιστολή του Ι.Νεχαμά της 19ης Νοεμβρίου 1923.
[16] Λένα Διβάνη, Ελλάδα και μειονότητες, Νεφέλη, Αθήνα,1995, σς. 24-67.
[17]Στο ίδιο.
[18] Arch.de l'AIU, Grèce, IΙ/C.53, επιστολή του Ι.Νεχαμά της 19ης Νοεμβρίου 1923.
[19] « Les élections législatives à Salonique. Tentatives d’agitation antisémitique», Paix et Droit . Janvier, 1924, σ.8-9.
[20] Στο ίδιο.
[21] Στο ίδιο.
[22] «Les élections et les Juifs», Paix et Droit . Mai, 1924, σ.11.
[23] « Le repos du dimanche à Salonique.», Paix et Droit . Mai, 1924, σ.11.
[24] Στο ίδιο.
[25] Στο ίδιο.
[26] Alfred Berl, “Les Juifs de Salonique et le repos dominical”, Paix et Droit . Septembre, 1924, σ.2-3.
[27] Bernard Pierron, Juifs et Chretiens de la Grèce moderne , l’Harmattan, 1996, Παρίσι, σ.161.
[28] Σπύρος Τζόκας, Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και το εγχείρημα του αστικού εκσυγχρονισμού, 1928-1932, Θεμέλιο, Αθήνα, 2002, σς.11-21.
[29] « Les collèges électoraux confessionnels », Paix et Droit . Septembre, 1926, σ.10.
[30] « Les élections législatives et les Juifs », Paix et Droit . Décembre, 1926, σ.7.
[31] «Le college électoral juif de Salonique », Paix et Droit . Décembre, 1928, σ.10.
[32] «Le ministre des affaires étrangères et les Israélites» Paix et Droit , Janvier , 1928, σ.10-11.
[33] «Une ligue pour l’assimilation », Paix et Droit, Décembre, 1928, σ.11.
[34] Νίκου Θεοδοσίου, « ‘Δεν θέλουν ούτε τους νεκρούς μας’. Η πολιτική του κράτους απέναντι στους Ελληνες Εβραίους », Τετράδια Μαρξισμού, Μάϊος 1995, σς.34-47.
[35] «Τα χθεσινά θλιβερά επεισόδια εξ αφορμής της δράσεως της Μακαμπή. Η κίνησις των εθνικιστικών οργανώσεων. Κατάσχεσις αντισημιτικών προκηρύξεων. Σοβαραί δηλώσεις του Γενικού Διοικητού», Μακεδονικά Νέα, Θεσσαλονίκη, 24.6.1931, σς. 1 & 6.
[36] Στο ίδιο. «Les désordres antijuifs de Salonique », Paix et Droit , Juin, 1931, σ.5.
[37] «Les désordres antijuifs de Salonique », Paix et Droit , Juin, 1931, σ.5.
[38] Γιώργος Μαργαρίτης, «Ελληνικός αντισημιτισμός:μια περιήγηση, 1821,1891,1931», στο Ο ελληνικός εβραϊσμός, Πρακτικά του επιστημονικού συμποσίου της Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας της Σχολής Μωραϊτη(3-4 Απριλίου1998), Αθήνα, 1999, σς.15-31
[39] «Grèce et les élections législatives», Paix et Droit ,Fevrier , 1933, σ.7-8
[40] Shmuel Almog, Nationalism & Antisemitism in Modern Europe, Pergamon Press, 1990, σς. 100-121.