Haaretz 23.12.2013
Του Eli Gat*

 

Οι μαχητές του γκέτο μπορεί να υπήρξαν γενναίοι αλλά δεν πολέμησαν τόσο όσο  μας παρουσιάζεται. Και ποιο δικαίωμα είχαν ν’ αποφασίσουν για τη μοίρα 50.000 άλλων;

Όπως πολλοί επιζήσαντες του Ολοκαυτώματος, αισθάνομαι πάντα άβολα με τον τρόπο που έχει διαμορφωθεί η μνήμη του Ολοκαυτώματος. Ο μύθος της εξέγερσης του γκέτο της Βαρσοβίας αποτελεί ένα άριστο παράδειγμα.

Η εξέγερση του γκέτο της Βαρσοβίας – το ίδιο το όνομα είναι παραπλανητικό. Οι Εβραίοι του γκέτο της Βαρσοβίας δεν επαναστάτησαν ποτέ.

Το καλοκαίρι του 1942 περίπου 300.000 Εβραίοι από το γκέτο στάλθηκαν στην Treblinka και δολοφονήθηκαν. Περίπου 50.000 άνθρωποι έμειναν πίσω. Γλίτωσαν τότε το θάνατο επειδή ήταν ειδικευμένοι εργάτες που εργάζονταν στα Γερμανικά εργοστάσια τόσο εντός όσο κι εκτός του γκέτο. Αυτοί οι άνθρωποι δεν σκέφτηκαν ποτέ την εξέγερση, σκέφτονταν μόνο την επιβίωση.

Μόνο μια μικρή ομάδα νέων εξεγέρθηκε, της οποίας το μέγεθος και οι προσπάθειες διογκώθηκαν σε μυθικές διαστάσεις στο Ισραήλ μετά την ίδρυση του κράτους το 1948. Το πιο σημαντικό, η εξέγερση που άρχισε στις 19 Απριλίου του 1943 ήταν αντίθετη με τη στρατηγική επιβίωσης των μαζών των Εβραίων που παρέμεναν στο γκέτο.

Η ιδέα της εξέγερσης και των ένοπλων εχθροπραξιών συμβάδιζε με το ήθος της Εβραϊκής κοινότητας στην Παλαιστίνη και του κατοπινού κράτους. Μεγαλοποιήθηκε από τους ακτιβιστές  του εργατικού κινήματος – το κόμμα Ahdut Ha'avoda και το προσκείμενο σ’ αυτό κίνημα kibbutz – που έθεσαν αξιώσεις στην εξέγερση καταστέλλοντας τη μνήμη άλλων κινημάτων που συμμετείχαν όπως οι Bundists, οι κομμουνιστές και οι δεξιοί ρεβιζιονιστές.

Λόγω της πίεσης αυτού του κομματιού του εργατικού κινήματος, η ημέρα μνήμης για την καταστροφή του Ευρωπαϊκού Εβραϊσμού ονομάστηκε Ημέρα Μνήμης του Ολοκαυτώματος και του Ηρωισμού λες και υπήρχε οποιαδήποτε αναλογία μεταξύ των δύο τμημάτων της φράσης. Το Ahdut Ha'avoda επιτέθηκε στον David Ben-Gurion και το Mapai – έναν άλλο πρόδρομο του Εργατικού Κόμματος – και κυμάτισε το έμβλημα του στρατιωτικού ακτιβισμού: Στο Ισραήλ η Palmach, στο Ολοκαύτωμα οι μαχητές του γκέτο.

Η εξέγερση διογκώθηκε επίσης μ’ ένα θόλωμα των στοιχείων: του αριθμού των Γερμανικών απωλειών, του αριθμού των μαχητών του γκέτο και της διάρκειας της εξέγερσης. Στα πρώτα έργα μετά το Ολοκαύτωμα, οι συγγραφείς μιλούσαν για τις εκατοντάδες των Γερμανών που σκοτώθηκαν. Αργότερα, ωστόσο,  ήρθαν στο φως οι καθημερινές αναφορές που στέλνονταν από τον διοικητή που κατέστρεψε το γκέτο. Με βάση αυτές τις αναφορές του διοικητή των SS Jurgen Stroop – τις οποίες κανένας δεν αμφισβητεί – φαίνεται ότι στις εχθροπραξίες σκοτώθηκαν 16 Γερμανοί. Μετά την εμφάνιση αυτών των αναφορών, τα αρχικά έγγραφα για την εξέγερση αρχειοθετήθηκαν και δεν μνημονεύτηκαν ποτέ ξανά.

Ένα δεύτερο σκοτεινό στοιχείο είναι ο αριθμός των ατόμων που μετείχαν στην εξέγερση που πραγματοποίησαν δύο οργανώσεις ομπρέλες. Η πρώτη ήταν η αριστερή Εβραϊκή αντιστασιακή οργάνωση (Zydowska Organizacja Bojowa ή ZOB) η οποία περιελάμβανε ομάδες από κινήματα με σοσιαλιστικές και κομμουνιστικές τάσεις, τόσο Σιωνιστικά όσο και μη-Σιωνιστικά. Η δεύτερη αποτελείτο από μέλη της δεξιάς Beitar η οποία λειτουργούσε εντός της Εβραϊκής Στρατιωτικής Ένωσης (Zydowski Zwiazek Wojskowy ή ZWW).

Ο Yitzhak (Antek) Zuckerman (Icchak Cukierman) ήταν ηγέτης της ZOB και μια προσωπικότητα κλειδί στην οικοδόμηση της μεταπολεμικής εικόνας της εξέγερσης στο Ισραήλ. Υποστήριξε ότι στην επανάσταση μετείχαν περίπου 500 μαχητές. Ένας άλλος συμμετέχων στην εξέγερση, ο Stefan Grayek, ανέβασε τον αριθμό στους 700.

Μεταξύ των ιστορικών, ο καθ. Yehuda Bauer του Εβραϊκού Πανεπιστημίου της Ιερουσαλήμ επέμεινε (χωρίς να προχωρήσει σε λεπτομέρειες) ότι υπήρξαν περίπου 750 έως 1.000 μαχητές ενώ ο καθ. Israel Gutman - ο οποίος είχε πάρει μέρος στην εξέγερση κι έγραψε ένα βιβλίο μετά από ξεχωριστή έρευνα - μείωσε τον αριθμό σε μόλις 350. Κανένα απ’ αυτά τα στοιχεία – εκτός ίσως του Bauer – δεν περιλαμβάνει τους μαχητές των δεξιών οργανώσεων από τους οποίους δεν υπήρξε κανένας επιζών για να παράσχει τη μαρτυρία του και των οποίων η συνεισφορά συναντούσε για πολλά χρόνια την εκκωφαντική σιωπή των ιθυνόντων.

Από πολλές απόψεις, η πιο αξιόπιστη μαρτυρία για την εξέγερση, συμπεριλαμβανομένου του αριθμού των συμμετεχόντων σ’ αυτή, προέρχεται από έναν από τους ηγέτες της, τον Marek Edelman. Ο Edelman, ένας Bundist, παρέμεινε στην Πολωνία μετά τον πόλεμο κι επομένως έμεινε άθικτος από τους θεσμούς που οργάνωσαν τη μνήμη του γεγονότος στο Ισραήλ.

Ο Edelman τοποθέτησε τον αριθμό των μαχητών της ZOB σε περίπου 220. Ερωτηθείς για το που βασίζει τα στοιχεία του, αποκρίθηκε: “Ήμουν εκεί και ήξερα τους πάντες. Δεν είναι δύσκολο να γνωρίζεις 220 άτομα”. Όσο για τη διαφορά μεταξύ του αριθμού αυτού και των στοιχείων του Zuckerman, ο Edelman απάντησε: “Ο Antek είχε πολιτικά κίνητρα κι εγώ όχι”.

Υποθέτοντας ότι ο αριθμός των μαχητών της δεξιάς οργάνωσης – για την οποία δεν υπάρχουν σαφή στοιχεία – ήταν μικρότερος, είναι λογικό να θεωρηθεί ότι ο συνολικός αριθμός των συμμετεχόντων στην εξέγερση δεν έφτανε τους 400 από τους περίπου 50.000 κατοίκους του γκέτο.

 

Μόλις δύο μέρες σκληρών εχθροπραξιών
Τα στοιχεία για τη διάρκεια της πραγματικής μάχης διογκώθηκαν επίσης. Ο Gutman παρατείνει την εξέγερση στον έναν μήνα. Οι αναφορές όμως του Stroop καθώς και οι μαρτυρίες ηγετών της εξέγερσης δείχνουν ότι οι πραγματικές μάχες πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια μόνο δύο ημερών. Αυτό οφείλεται στο ότι τα σχέδια μάχης της ZOB δεν εκτελέστηκαν ποτέ πλήρως. Το σχέδιό τους ήταν ν’ ακροβολίζονται σε παράθυρα, να πυροβολούν και να ρίχνουν χειροβομβίδες και μετά να καταλαμβάνουν νέες θέσεις.

 

Στην αρχή της εξέγερσης στις 19 Απριλίου, οι Γερμανοί αιφνιδιάστηκαν από την οπλισμένη αντίσταση και υποχώρησαν από το γκέτο. Αφού όμως αναδιοργανωθήκαν δεν είχαν καμία πρόθεση να κυνηγούν τους Εβραίους από σπίτι σε σπίτι μετρώντας απώλειες. Αντ’ αυτού, αποφάσισαν να καταστρέψουν το γκέτο βάζοντάς του φωτιά.

Τα μέλη της ZOB που πίστευαν ότι η μοίρα των Εβραίων του γκέτο ήταν σε κάθε περίπτωση ο θάνατος, σχεδίαζαν να πολεμήσουν και να πεθάνουν με τα όπλα τους στο χέρι. Βρέθηκαν όμως να κρύβονται και να ψάχνουν μια διέξοδο από την καταστροφή και τις φλόγες. Στο τέλος αναγκάστηκαν να διαφύγουν ή να καούν μαζί με τους κατοίκους του γκέτο, αντίθετα με τα αρχικά σχέδιά τους.

Ο Zivia Lubetkin, ηγετικό στέλεχος της εξέγερσης, έγραψε γι’ αυτό με τον εξής τρόπο: “Ήμασταν όλοι ανίσχυροι, συγκλονισμένοι από αμηχανία. Όλα μας τα σχέδια είχαν καταστραφεί. Είχαμε ονειρευτεί μια τελευταία μάχη στην οποία ξέραμε ότι θα νικηθούμε από τον εχθρό αλλά ότι θα το πλήρωναν αυτό με πολύ αίμα. Όλα μας τα σχέδια καταστράφηκαν και χωρίς κανένα άλλο άνοιγμα η απόφαση λήφθηκε: Θα φεύγαμε. Δεν ήταν πλέον δυνατό να πολεμήσουμε”.

Ο Zuckerman έγραψε: “Γνωρίζαμε πολύ καλά όλες τις εξόδους, όλες τις διόδους από τις στέγες. Αν γινόταν πόλεμος … χωρίς φλογοβόλα, θα έπρεπε να σταλούν στη μάχη χιλιάδες στρατιώτες για να μας νικήσουν”.

Η πρώτη ομάδα μαχητών της ZZW εγκατέλειψε το γκέτο στις 20 Απριλίου, τη δεύτερη μέρα της εξέγερσης, μέσω τούνελ που είχαν προετοιμαστεί εκ των προτέρων. Μια δεύτερη ομάδα έφυγε στις 22 Απριλίου και μια τελευταία στις 26 Απριλίου. Οι περισσότεροι - αν όχι όλοι - σκοτώθηκαν όταν ανακαλύφθηκαν στην Πολωνική πλευρά.

Οι μαχητές της ZOB που δεν σκόπευαν ν’ αφήσουν το γκέτο, δεν είχαν προετοιμάσει δρόμους διαφυγής. Μόνο χάρη στους υπονόμους και τη βοήθεια από την Πολωνική πλευρά θα μπορούσαν να φύγουν από το γκέτο. Στις 28 Απριλίου έφυγε μια πρώτη ομάδα. Στις 8 Μαΐου, ο διοικητής της ZOB Mordechai Anielewicz αυτοκτόνησε όταν αποκαλύφθηκε το υπόγειο που κρυβόταν η ομάδα του. Στις 9 Μαΐου τα υπόλοιπα μέλη της ZOB εγκατέλειψαν το γκέτο. Τελικά, περίπου 100 μαχητές της ZOB τράπηκαν σε φυγή.

Μέσα σε μερικές μέρες οι δύο στρατιωτικές οργανώσεις έφυγαν (ή διέφυγαν) από το βομβαρδισμένο και καμένο γκέτο και τους 50.000 κατοίκους του αφήνοντάς τους στη φοβερή εκδίκηση των Γερμανών. Λέγεται ότι οι Γερμανοί δολοφόνησαν 10.000 κατοίκους του γκέτο κι έστειλαν τους υπόλοιπους σε στρατόπεδα κοντά στο Lublin.

 

Καταστρέφοντας μια στρατηγική επιβίωσης
Η εξέγερση ενεπλάκη έτσι με τη στρατηγική επιβίωσης των μαζών των Εβραίων του γκέτο. Για να το καταλάβει κανείς αυτό, πρέπει πρώτα να καταλάβει την αλλαγή της κατάστασης από τις  μαζικές μεταφορές του 1942 - οπότε εξολοθρεύθηκε η μεγάλη πλειοψηφία των Εβραίων στην Πολωνία μέσα σ’ ένα σύντομο χρονικό διάστημα - στην κατάσταση που επικρατούσε το 1943.

 

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου ήρθε το σημείο καμπής του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου. Τον Νοέμβριο του 1942 οι Ρώσοι διέσπασαν το μέτωπο γύρω από το Stalingrad και μέχρι τις αρχές του Φεβρουαρίου του 1943 ολόκληρη η Έκτη Στρατιά είχε παραδοθεί. Συγχρόνως οι Γερμανοί ηττήθηκαν στο EL Alamein στην Αιγυπτιακή έρημο και οι σύμμαχοι αποβιβάστηκαν στη Γαλλική βορειοδυτική Αφρική.

Αυτές οι κατατροπώσεις έφεραν ελπίδα στην κατακτημένη Ευρώπη για μια σχετικά γρήγορη ήττα της Γερμανίας. Ακόμη και οι ελπίδες των Εβραίων αναπτερώθηκαν. Αν μπορούσαν να τα βγάλουν πέρα για μια ακόμη μέρα, ίσως να μπορούσαν να σωθούν.

Υπήρξε ακόμη και μια αμυδρή αλλαγή στη Γερμανική πολιτική απέναντι στους Εβραίους. Η καταστροφή κάθε Εβραίου μπορεί να ήταν ακόμα η πρώτη προτεραιότητα αλλά το επείγον της υπόθεσης είχε μετριαστεί λίγο μετά την επίτευξη του μεγαλύτερου μέρους του στόχου και εν όψει των πολεμικών οικονομικών αναγκών. Οι Γερμανοί χρειάζονταν εργάτες για τα εργοστάσιά τους αφού όλο το ικανό Γερμανικό εργατικό δυναμικό είχε στρατευτεί στον πόλεμο. Η καταναγκαστική εργασία εφαρμοζόταν παντού στην Ευρώπη.

Οι περίπου 50.000 Εβραίοι που παρέμειναν στο γκέτο της Βαρσοβίας μετά τις μεταφορές του 1942 είχαν επιζήσει - όπως και σε άλλα γκέτο στην κατακτημένη Πολωνία - σε μεγάλο βαθμό επειδή δούλευαν στα εργοστάσια για τη Γερμανία. Πολλά από αυτά τα εργοστάσια ανήκαν σε και διαχειρίζονταν από Γερμανούς οι οποίοι είχαν διαπραγματευτεί με τις Γερμανικές αρχές και τα SS για τη διατήρηση των εργατών τους.

Λαμβάνοντας υπόψη όλ’ αυτά, η πεποίθηση των Εβραίων ότι με κάποιο τρόπο θα μπορούσαν να επιζήσουν ενισχύθηκε. Είχαν δύο κακές επιλογές: Να διαφύγουν από το γκέτο στην εχθρική Πολωνική πλευρά ή να συνεχίσουν να δουλεύουν στα Γερμανικά εργοστάσια. Και οι δύο επιλογές σήμαιναν να ζουν τη ζωή τους μέρα με τη μέρα με την ελπίδα ότι ο πόλεμος θα τελείωνε γρήγορα.

Στο τέλος του πολέμου, εκατοντάδες χιλιάδες Εβραίοι επέζησαν στην Πολωνία και τη Γερμανία. Στη Βαρσοβία μόνο, ο αριθμός των επιζώντων υπολογίζεται στις περίπου 25.000. Ο θάνατος στη μάχη, όπως τον σχεδίαζαν οι μαχητές του γκέτο, δεν συμβάδιζε με τις προθέσεις της μεγάλης πλειοψηφίας των εναπομεινάντων Εβραίων.

Πολλοί ιστορικοί του Ολοκαυτώματος και της εξέγερσης προήλθαν από ένα πολιτικό στρατόπεδο που στρατολογήθηκε για πολιτικούς λόγους. Η επιρροή τους στο μουσείο του Ολοκαυτώματος Yad Vashem ήταν μεγάλη. Έγραψαν τα ιστορικά βιβλία μας και διαμόρφωσαν τη μνήμη μας για το Ολοκαύτωμα.

Η επιρροή τους στους φοιτητές και τους οπαδούς τους γίνεται αισθητή ακόμα και σήμερα. Συνεπώς δεν έχει τεθεί ποτέ το ερώτημα: Ποιο δικαίωμα είχε μια μικρή ομάδα νέων ν’ αποφασίσει για τη μοίρα των 50.000 Εβραίων του γκέτο της Βαρσοβίας; 

*Ο Eli Gat είναι επιζήσας του Ολοκαυτώματος και συγγραφέας του βιβλίου “Not Just Another Holocaust Book” (Όχι απλώς ένα ακόμη βιβλίο για το Ολοκαύτωμα). 

http://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-features/.premium-1.564834