Haaretz Πέμπτη 16.4.2015
Της Alexa Mills*
Η ελληνική πόλη δεν μπορεί να ξεχάσει τους σχεδόν 50.000 Εβραίους που μεταφέρθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα του θανάτου
Το Ολοκαύτωμα υπάρχει μέσα στο μυαλό μου σαν κάτι που συνέβη· στο παρελθόν. Όμως στη Θεσσαλονίκη, μια πόλη της Ελλάδας, όπου ζω από τον περασμένο μήνα ως Ειδικός του αμερικανικού Ιδρύματος Fulbright, ανακάλυψα ότι το Ολοκαύτωμα είναι ακόμη ζωντανό, είναι θέμα καθημερινών συζητήσεων και μπορείς να βρεις ακόμη τα ίχνη του στο τοπίο της πόλης.
Είναι μνήμη στο μυαλό μας γενιάς Θεσσαλονικιών, των οποίων οι γονείς τους τούς είπαν όσα είδαν με τα μάτια τους το 1943, τη χρονιά που μέσα σε οκτώ μήνες ο πληθυσμός των Εβραίων της πόλης φορτώθηκε μέσα σε τρένα, σε 19 αποστολές.
Διαλέξτε οποιαδήποτε αστική γειτονιά του κόσμου. Για μένα, οι 50.000 αντιστοιχούν στους κατοίκους της δικής μου γειτονιάς, του Back Bay της Βοστώνης, αν εκκενωθεί εντελώς από τους κατοίκους της δύο φορές και κάτι ακόμη.
Τα περισσότερα τρένα πήγαν κατευθείαν στο Auschwitz. Τουλάχιστον το ένα από εκείνα να τρένα υπάρχει μέχρι σήμερα. Το είδα σε χρήση δύο φορές μέσα σ’ ένα μήνα κατά την παραμονή μου στη Θεσσαλονίκη.
Το απόγευμα της 31 Μαρτίου, μέρα Πέμπτη, το παλιό τρένο τέθηκε σε λειτουργία. Βρισκόμουν στις ράγες του πρώην σιδηροδρομικού σταθμού, του σταθμού από τον οποίο αναχώρησαν οι Εβραίοι της πόλης κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.
Μπροστά στο τρένο, περισσότεροι από 100 άνθρωποι, μικρά παιδιά και αδέξιοι έφηβοι, σοβαροί ενήλικες και λυπημένοι ηλικιωμένοι, έκαναν ανοργάνωτες ουρές μπροστά από το τρένο. Ήσαν ηθοποιοί, ντυμένοι με μαύρα πουκάμισα και ρούχα και με αναστατωμένα μαλλιά. Στο πέτο τους είχαν ένα προσεκτικά τοποθετημένο με το χέρι τους έντονο κίτρινο Άστρο του Δαβίδ με πλάτος περίπου 13 εκατοστών. Άλλοι ήσαν ντυμένοι Ναζί στρατιώτες.
Ο διάσημος Έλληνας σκηνοθέτης Μανούσος Μανουσάκις μετέτρεψε σε στούντιο τον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό. Κινηματογραφούσε την ταινία “Ουζερί Τσιτσάνης”, την ερωτική ιστορία ενός Χριστιανού και μιας Εβραίας στην Ελλάδα την περίοδο του Ολοκαυτώματος.
Μια μεγάλη ναζιστική σημαία ήταν πιασμένη στο πίσω μέρος του αυτοκινήτου αυτοκινήτου της σειράς. Ήταν τεράστια και καινούρια. Το έντονο κόκκινο χρώμα της σημαίας ξεχώριζε κάνοντας ισχυρή αντίθεση με το κίτρινο των άστρων, με τα μονότονα ρούχα και τον παμπάλαιο σιδηροδρομικό σταθμό.
Σε μια ιδιαίτερη αλλόκοτη εξέλιξη, μέσα στο χώρο του παλιού σιδηροδρομικού σταθμού, μια γνήσια ναζιστική σημαία, αυτή όμως φθαρμένη, κρεμόταν από τα εξαώροφα γραφεία του Ελληνικού κόμματος Χρυσή Αυγή, η οποία κατάφερε να αυξήσει τη δύναμή της καθώς επιδεινώθηκε η ελληνική οικονομία.
Αυτή είναι η σημερινή πραγματικότητα στην Ελλάδα. Δεν είναι απλά η μνήμη του ναζισμού που παραμένει ζωντανή στο μυαλό όσων οι γονείς είχαν υπάρξει μάρτυρες. Η πραγματική απειλή του Ναζισμού είναι ζωντανή.
Σε αυτό το σημείο του ταξιδιού μου, συναντήθηκα με μια ομάδα φοιτητών της ανθρωπολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο οι οποίοι είχαν ολοκληρώσει μια ενδελεχή μελέτη για μια γειτονιά που λέγεται Ξυλάδικα, και που περιλαμβάνει στα όριά της τον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό, την Chinatown της πόλης, μετανάστες από πολλά έθνη, μια περιοχή χωρίς καμία οικονομική δραστηριότητα εκτός από την πορνεία του δρόμου και την διακίνηση ναρκωτικών μόλις πέσει η νύχτα, και τα τοπικά γραφεία της Χρυσής Αυγής. Οι φοιτητές πήραν αντιπροσωπευτικές συνεντεύξεις από κάθε ομάδα που συμφώνησε να δώσει συνέντευξη, συμπεριλαμβανομένης και της Χρυσής Αυγής. Οι φοιτητές μού είπαν ότι οι Νεοναζί με τους οποίους είχαν μιλήσει, είχαν μάθει στα σκυλιά τους να γαβγίζουν άγρια με το πρόσταγμα “μαύροι”.
Γίνεται σήμερα μια προσπάθεια να κατασκευαστεί στη θέση του παλιού σιδηροδρομικού σταθμού ένα μουσείο και μια βιβλιοθήκη για ερευνητές. Το 2013 η Εβραϊκή Κοινότητα, το Ελληνικό Υπουργείο Συγκοινωνιών και ο Δήμος Θεσσαλονίκης υπέγραψαν συμφωνία που παρέχει το οικόπεδο για το μουσείο και το ερευνητικό κέντρο. Ωστόσο, η χρηματοδότηση ενός τέτοιου προγράμματος απαιτεί μακροχρόνια προσπάθεια. Ο δήμαρχος Γιάννης Μπουτάρης έκανε σημαντικές προσπάθειες να εμπεδωθεί στην πόλη η ιστορία του Ολοκαυτώματος.
Πολλοί κάτοικοι σε κοντινή απόσταση από το προτεινόμενο μουσείο θα ήθελαν να δουν το πρόγραμμα να φέρει καρπούς. Ένας άντρας, ο Δημήτρης Τζέκης, μου είπε την ιστορία της μητέρας του καθώς έκανε ένα περίπατο στη γειτονιά. Στάθηκε έξω από τη μάντρα του σιδηροδρομικού σταθμού δείχνοντάς μου εκεί που νομίζει ότι θα πρέπει να γίνει το μουσείο.
Η καλύτερη φίλη της μητέρας του, από τα παιδικά της χρόνια, ήταν μια εβραιοπούλα. Το 1943 η φίλη της εξαφανίστηκε. Η κα Τζέκη έψαξε παντού για τη φιλενάδα της αλλά χωρίς επιτυχία. Τελικώς, τη βρήκε πολύ κοντά στο σπίτι της, σε ένα αυτοσχέδιο “στρατόπεδο” που είχαν φτιάξει οι ναζιστικές δυνάμεις κατά μήκος του σιδηροδρομικού σταθμού. Η κα Τζέκη πήγε εκεί να επισκεφτεί τη φίλη της, η οποία είπε στην κα Τζέκη να μην ανησυχεί γιατί νόμιζε ότι θα πήγαινε κάπου καλύτερα. Στην πραγματικότητα οι Γερμανοί δεν θα επέτρεπαν στο εξής στην κα Τζέκη να επισκεφτεί τη φίλη της και έκτοτε η κα Τζέκη δεν θα μπορέσει να βρει τη φίλη της.
Η κα Τζέκη έψαχνε για τη φίλη της για πολύ καιρό μετά τον πιθανό της θάνατο στο Auschwitz. Αυτή είναι η ιστορία που μου είπε ο κος Τζέκης. Θα ήθελα να δει να χτίζεται ένα μουσείο.
Το χωράφι που η μητέρα της είχε επισκεφτεί τη φίλη της είναι ως επί το πλείστον άδειο σήμερα -μια χορταριασμένη λωρίδα κατά μήκος ενός αυτοκινητοδρόμου με έξι λωρίδες κυκλοφορίας- και δεν ανήκει πλέον στην Εβραϊκή Κοινότητα αλλά δεν έχει επίσης ενταχθεί ακόμη επισήμως σχέδιο πόλεως.
Πολλοί μεσήλικες Θεσαλλονικείς, όπως ο κος Τζέκης, διατηρούν τις τραυματικές εμπειρίες των γονιών τους ζωντανές. Μετά από λίγες μέρες από την άφιξή μου στη Θεσσαλονίκη, άρχισα να σημειώνω ότι σχεδόν κάθε συνάντηση γινόταν στην πόλη μια αδιάκοπη συζήτηση για την ιστορία του Ολοκαυτώματος.
Τη δεύτερη φορά που είδα το παλιό τρένο που κάποτε χρησιμοποιήθηκε για τη μεταφορά Εβραίων στο Auschwitz, είχα πολλές συναντήσεις. Ήταν 15 Μαρτίου, ημέρα της πρώτης εκτόπισης. Τρία χρόνια μετά, την 70η επέτειο αυτής της ημερομηνίας, η πόλη άρχισε να θυμάται την ημέρα με ετήσια πορεία από το κέντρο της πόλης μέχρι τον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό. Όταν έφτανε στον σταθμό, ο κόσμος άφηνε λουλούδια ανάμεσα στις σκάρες και τους μοχλούς των χαλασμένων καφέ βαγονιών.
Η Εβραϊκή Κοινότητα της Θεσσαλονίκης εκτιμά ότι σήμερα ζουν στην πόλη περίπου 20 επιζώντες του Ολοκαυτώματος, επτά από το Auschwitz και 13 από το Bergen-Belsen. Όσοι από αυτούς μπορούν να έρθουν στην ημέρα μνήμης για να περπατήσουν, να αφήσουν τα λουλούδια τους και να ακούσουν τις ομιλίες και τις προσευχές.
* Η συγγραφέας είναι αυτοαπασχολούμενη δημοσιογράφος με έδρα τη Βοστώνη. Είναι επίσης μέλος στην Κοινότητα Εργαστηρίου Καινοτομίας του MIT.
http://www.haaretz.com/jewish-world/holocaust-remembrance-day/.premium-1.651910