Haaretz Κυριακή 20.9.2015
Elon Gilad
Ενώ η παράδοση λέει, ότι η καθιέρωση της Ημέρας της Εξιλέωσης άρχισε από τον Μωυσή, μία προσεκτική ανάγνωση της Βίβλου υποδηλώνει, ότι η Γιορτή ήταν μία μεταγενέστερη επινόηση.
Το Γιομ Κιπούρ, σύμφωνα με την παράδοση, πραγματοποιήθηκε αρχικά στην Έρημο του Σινά, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού των Ισραηλιτών από την Αίγυπτο στη Γη της Επαγγελίας, το οποίο κάποιες πηγές τοποθετούν χρονολογικά περίπου το 1440 π. Χ. Όμως, μία προσεκτική ανάγνωση της Βίβλου δείχνει, ότι η Ημέρα της Εξιλέωσης καθιερώθηκε αργότερα, πολύ αργότερα, πολύ πιθανόν περίπου το 400 π. Χ.
Ο Θεός τιμώρησε δύο γιους του Ααρών, επειδή χρησιμοποίησαν ακάθαρτη φωτιά κατά τη διάρκεια ενός τελετουργικού, καίγοντάς τους ζωντανούς στη Σκηνή του Μαρτυρίου, σύμφωνα με το Λευιτικό - Κεφάλαιο 10 (οι γιοι του Ααρών, Ναδάμπ και Αβιού πήραν τα θυμιατήρια τους, τα άναψαν και προσθέτοντας θυμίαμα προσέφεραν ακάθαρτη φωτιά ενώπιον του Κυρίου, πράττοντας αντίθετα από τις εντολές του. Για την κάθαρση της Σκηνής του Μαρτυρίου από τη βεβήλωση, ο Θεός διέταξε τον Μωυσή να δώσει οδηγίες στον Ααρών για τη διεξαγωγή μίας πολύπλοκης τελετής (Λευιτικό - Κεφάλαιο 16). Αυτή η τελετή, λέει το κείμενο, πρέπει να επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο, τη Δέκατη μέρα του Εβραϊκού μήνα Tishri (Σεπτέμβριος – Οκτώβριος) – ημερομηνία, κατά την οποία το Γιομ Κιπούρ λαμβάνει χώρα αυτή την ημέρα.
Η απόδειξη, ότι ο εορτασμός της Ημέρας της Εξιλέωσης στην πραγματικότητα άρχισε πολύ αργότερα, είναι περιστασιακή, αλλά συναρπαστική.
Υπήρχε η Αργία από τη στιγμή που οι Ισραηλίτες περιπλανήθηκαν στην έρημο, συνεχίζοντας μέσα από την κατάκτηση των Αγίων Τόπων, την Εποχή των Κριτών, την περίοδο του Πρώτου Ναού, την εξορία στη Βαβυλώνα και την επιστροφή στη Σιών και την ίδρυση του Δεύτερου Ναού - θα περιμέναμε κάποιες διάσπαρτες αναφορές. Αλλά οι αναφορές σε αυτήν, στη Βίβλο, περιορίζονται σε δύο σύντομες εκθέσεις, που φαίνεται να είναι μεταγενέστερες προσθήκες σε πιο γενικές λίστες των Αργιών (Λευιτικό - Κεφάλαιο 23 και Αριθμοί - Κεφάλαιο 29). Μία τρίτη αναφορά στο Γιομ Κιπούρ, στο Λευιτικό – Κεφάλαιο 25, προφανώς αναφέρεται σε μία εντελώς διαφορετική Αργία, που γιορτάζεται κάθε 50 χρόνια και στην οποία οι σκλάβοι απελευθερώνονται και τα χρέη διαγράφονται.
Μπορεί απλά να οφείλεται σε παράλειψη η μη αναφορά του Γιομ Κιπούρ στην υπόλοιπη Βίβλο. Αλλά στα χωρία που σχετίζονται με εκδηλώσεις που πραγματοποιούνται κατά τη διάρκεια του μήνα Tishri, η σιγή σχετικά με την Ημέρα της Εξιλέωσης είναι κραυγαλέα.
Για παράδειγμα, όταν ο Βασιλιάς Σολομώντας έχτισε τον Πρώτο Ναό, η δύο εβδομάδων γιορτή που περιγράφεται (στο Α΄ Βασιλέων - Κεφάλαιο 8 και στο Β΄ Χρονικών - Κεφάλαιο 7) περιλαμβάνει και την ημερομηνία, κατά την οποία πραγματοποιείται το Γιομ Κιπούρ. Μήπως ο Σολομώντας γιόρτασε την Αργία εκείνη τη χρονιά;
Στη συνέχεια, όταν ο προφήτης Ιεζεκιήλ περιγράφει τις περιστάσεις που θα πρέπει να λαμβάνουν χώρα από τη στιγμή που οι Ιουδαίοι επιστρέψουν από την εξορία τους και ο Ναός ανοικοδομηθεί, όχι μόνο δεν κάνει αναφορά στο Γιομ Κιπούρ, αλλά μιλάει για δύο πρόσθετες ημερομηνίες, κατά τις οποίες ο ίδιος ο Ναός πρέπει να είναι τελετουργικά καθαρισμένος (φαινομενικά λόγω των αμαρτιών της Εβραϊκής κοινότητας, από τις οποίες δεν μπορεί να απαλλαχθεί), αλλά μία από αυτές είναι μόλις εννέα μέρες πριν από το Γιομ Κιπούρ. Γιατί να προσθέσει μία νέα ημερομηνία τόσο κοντά σε μία άλλη ημέρα της εξιλέωσης, εάν υποτεθεί, ότι υπήρχε ήδη;
Η αρχαία πόλη του Δαβίδ, η Ιερουσαλήμ: Όταν ο Έσδρα έφτασε στην Ιερουσαλήμ, διάβασε την Τορά στο λαό – αλλά δεν ανέφερε το Γιομ Κιπούρ.
Η περίεργη μη εμφάνιση στις πηγές του Γιομ Κιπούρ, συνεχίζεται και μετά την Εξορία. Οι Ιουδαίοι που επέστρεφαν έφτασαν στην Ιερουσαλήμ την πρώτη ημέρα του Tishri και πέρασαν τις δύο πρώτες εβδομάδες τους χτίζοντας έναν βωμό στο πλαίσιο της προετοιμασίας για τη γιορτή του Σουκότ. Το Γιομ Κιπούρ μειώθηκε κατά την περίοδο αυτή – αλλά δεν αναφέρεται (Έσδρας - Κεφάλαιο3).
Τι δεν είπε ο Έσδρας
Το 516π. Χ., ο Ναός ξαναχτίστηκε. Όταν ο προφήτης Έσδρα φτάνει στην Ιερουσαλήμ την πρώτη ημέρα του Tishri, θεωρείται ότι ήταν το 457 π. Χ., διαβάζει την Τορά στο λαό. Μαθαίνουν, ότι πρέπει να προετοιμαστούν για τη γιορτή του Σουκότ δύο εβδομάδες αργότερα. Αλλά δεν κάνει καμία αναφορά στο Γιομ Κιπούρ (Νεεμίας 8).
Αυτό είναι ενδεικτικό, αφού το Γιομ Κιπούρ πέφτει τέσσερις ημέρες πριν από το Σουκότ. Στην Τορά, πράγματι, η Ημέρα της Εξιλέωσης αναφέρεται, ότι συμβαίνει ακριβώς πριν το Σουκότ. Αυτό δείχνει, ότι η Τορά του Έσδρα δεν είχε αναφορά στο Γιομ Κιπούρ ή τα χωρία, στα οποία αναφέρεται.
Ξέρουμε, ότι η Αργία πραγματοποιήθηκε από τον 3ο αιώνα π. Χ., επειδή αναφέρεται στα Εβδομήκοντα - την ελληνική μετάφραση της Τορά. Ίσως, μετά από την εποχή του Έσδρα, κάποιος - κατά πάσα πιθανότητα Ιερέας του Ναού - «εφηύρε» το Γιομ Κιπούρ και πρόσθεσε το Λευιτικό - Κεφάλαιο 16 στο Βιβλικό κείμενο.
Μεταξύ της εποχής του Έσδρα και της κατάρτισης των Εβδομήκοντα, υπήρχε ένα παράθυρο 200 ετών. Αλλά μπορεί να είμαστε σε θέση να περιορίσουμε το χρονικό διάστημα, δεδομένου, ότι κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, δεν υπήρχε μόνο ένας Εβραϊκός Ναό στη Γη του Ισραήλ, αλλά δύο: Ένας στην Ιερουσαλήμ και ένας στο Όρος Γαριζίν στη Σαμάρεια.
Αυτά τα 200 χρόνια σημαδεύτηκαν από τον ανταγωνισμό μεταξύ των δύο κοινοτήτων, οι οποίες, σε κάποιο σημείο, χωρίστηκαν σε οπαδούς δύο διαφορετικών θρησκειών: Ιουδαίοι και Σαμαρείτες. Περνώντας ο καιρός, ως εκ τούτου, η πιθανότητα μίας Αργίας, της οποίας η πραγματοποίηση κινούνταν προς τον έναν Ναό, ελαττώνεται, καθώς δεν θα υιοθετούνταν από τους υποστηρικτές του άλλου Ναού. Από τη στιγμή που και οι δύο, Εβραίοι και Σαμαρείτες σηματοδοτούν το Γιομ Κιπούρ, έστω και με ορισμένες διαφορές - η μέρα πιθανόν προστέθηκε στο Εβραϊκό ημερολόγιο στην αρχή αυτής της περιόδου των 200 ετών, πιθανώς γύρω στο 400 π. Χ.
Αυτή η εποχή στην Ιουδαϊκή ιστορία, δεν είναι καλά τεκμηριωμένη. Πράγματι, η περίοδος που καλύπτεται στη Βίβλο ολοκληρώνεται περίπου το 413 π. Χ., όταν πέθανε ο Νεεμίας. Παρ’ όλα αυτά, από τις επιστολές που απέστειλε ένας Ιουδαίος που ζούσε στην Ελεφαντίνη στη νότια Αίγυπτο, που χρονολογούνται στο 408 π. Χ., ξέρουμε ότι ο άνθρωπος πήρε τη θέση του Νεεμία ως κυβερνήτης της Ιουδαίας ήταν ένας Πέρσης που ονομαζόταν Βαγώας και ότι ο αρχιερέας εκείνη την εποχή ονομαζόταν Ιωάναν (η Βίβλος τον αποκαλεί Τζόναθαν, το οποίο είναι πιθανώς λάθος αντιγραφής).
Ο Ρωμαιο-Ιουδαίος ιστορικός Ιώσηπος Φλάβιος αφηγείται μία ιστορία σχετικά με αυτά τα άτομα, τα οποία ίσως κρατούν το κλειδί για την προέλευση του Γιομ Κιπούρ.
Όταν ο Νεεμίας έφτασε στην Ιερουσαλήμ το 444 π. Χ., βρήκε, ότι οι Ιουδαίοι της πόλης αναμειγνύονταν με τον τοπικό πληθυσμό. Ακόμα χειρότερα, ο Ιησούς, γιος του Ιωιάδα, αρχιερέα και κληρονόμου του ιερατείου, παντρεύτηκε την κόρη του εχθρού του Σανβαλλάτ του Χορονίτη, κυβερνήτη της Σαμάρειας: «Και ένας από τους γιους του Ιωιάδα, ο γιος του Ελιασείβ ο αρχιερέας, ήταν γαμπρός του Σανβαλλάτ του Χορονίτη. Γι’ αυτό τον κυνήγησα από μένα», γράφει (Νεεμίας, Κεφάλαιο 13 – Παράγραφος 28). Όταν πέθανε ο Ιωιάδας, ο Νεεμίας τον αντικατέστησε με τον μικρότερο αδελφό του Ιησού, τον Ιωάναν. Στη συνέχεια, όμως, το 413 π. Χ., ο ίδιος ο Νεεμίας πέθανε.
Σύμφωνα με τον Ιώσηπο, στο βιβλίο του «Οι αρχαιότητες των Ιουδαίων», ο Βαγώας συνωμότησε με τον Ιησού να τον αντικαταστήσει ο νεώτερος αδελφός του, ως αρχιερέας. Όταν ο Ιωάναν το έμαθε αυτό, αντιμετώπισε τον αδελφό του στο Ναό και τον σκότωσε. Όταν ο Βαγώας στη συνέχεια άκουσε τι είχε συμβεί, έσπευσε στο Ναό. «Είχατε το θράσος να διαπράξετε έναν φόνο στο ναό σας!», φώναξε ο Βαγώας, όπως έμπαινε στον ιερό χώρο. Οι παρόντες τον παρακάλεσαν να μην εισέλθει, διότι η παρουσία του θα βεβήλωνε το ναό. Αγνόησε τις κραυγές τους, δηλώνοντας, «δεν είμαι εγώ πιο αγνός από αυτόν που δολοφονήθηκε στο ναό;"
Ο Ιώσηπος δεν λέει τι συνέβη μετά από αυτό το συγκλονιστικό γεγονός. Αλλά σαφώς, αυτό ήταν μια τεράστια κρίση. Ο Ναός έπρεπε να καθαριστεί, αλλά πώς;
Μετά από αναζήτηση στη Βίβλο και χωρίς να βρεθεί καμία αναφορά σε μία τελετή που θα μπορούσε να επανορθώσει αυτό που είχε συμβεί, ο Ιωάναν και οι συνάδελφοί του ιερείς, πρέπει να έψαξαν αλλού, μέχρι που βρήκαν το κείμενο που αποτελεί τώρα τον μεγαλύτερο όγκο στο Λευιτικό - Κεφάλαιο 16, και περιγράφει το τελετουργικό που διενεργείται από τον Ααρών.
Δεν ξέρουμε από που προήλθε το κείμενο, αλλά υπάρχουν συγκεκριμένες ενδείξεις, ότι προέρχεται από μία πηγή που ήταν διαφορετική από το υπόλοιπο Λευιτικό (για παράδειγμα, αυτό που ονομάζεται «τα Άγια των Αγίων», εδώ και μόνο εδώ, ονομάζεται «το Άγιο »). Επίσης, η τελετή που περιγράφεται στο Λευιτικό – Κεφάλαιο 16 είναι αρκετά διαφορετική από όλες τις άλλες θρησκευτικές τελετές που περιγράφονται στη Βίβλο, ιδιαίτερα εκείνων που σχετίζονται με τον αποδιοπομπαίο τράγο - δηλαδή, την πρακτική της μεταφοράς των αμαρτιών του λαού σε μία κατσίκα και στη συνέχεια τη θυσία του ζώου σε μία θεότητα που ονομάζεται Αζαζήλ.
Ωστόσο, ενώ η τελετουργία στο Λευιτικό μοιάζει παράξενη στη Βίβλο, παρόμοιες τελετές ασκήθηκαν στην αρχαία Εγγύς Ανατολή, ήδη από τον 24ο αιώνα π. Χ.
Το χωρίο μπορεί να έχει εισαχθεί στη Βιβλική ιστορία του Ααρών, ως «επείγον» μέτρο που επιτρέπει την εξιλέωση, μετά το θάνατο των δύο γιων του στη Σκηνή του Μαρτυρίου, προκειμένου να προσδώσει ουσία στην τελετή των θυσιών. Ο παραλληλισμός με τη δολοφονία του ιερέα από τον αδελφό του στο Ναό είναι εντυπωσιακή. Στη συνέχεια, προστέθηκαν πέντε στίχοι προστέθηκαν για να υποδείξουν, ότι αυτό το τελετουργικό θα πραγματοποιούνταν ετησίως, τη 10η μέρα του Tishri.
Σύμφωνα με τον Ιώσηπο, τον Ιωάναν τον διαδέχτηκε ο γιος του Ιάδουα. Ο άλλος του γιος, ο Μανασής, διορίστηκε από τον Σανβαλλάτ ως αρχιερέας του ναού των Σαμαρειτών. Εάν αυτό συνέβη πραγματικά, τότε ο Μανασής μπορεί να έχει πάρει το τελετουργικό και το ενημερωμένο κείμενο του Λευιτικού μαζί του στο όρος Γαριζίν, το οποίο θα εξηγούσε πώς τόσο οι Ιουδαίοι όσο και οι Σαμαρείτες γιορτάζουν το Γιομ Κιπούρ.
Είτε οι αρχαίοι Ισραηλίτες στην έρημο, ο Ιωάναν ο αρχιερέας, ή ένας από τους διαδόχους του, καθιέρωσαν αυτή την Αργία, λάμβανε χώρα με αυτόν τον τρόπο για περίπου 470 χρόνια, μέχρι που οι Ρωμαίοι κατέστρεψαν το Ναό το 70 μ. Χ. Μετά από αυτό, οι ραβίνοι έπρεπε να εφεύρουν εκ νέου την Αργία - χωρίς ναό, ιερείς, θυσίες ή αποδιοπομπαίους τράγους.
http://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-features/.premium-1.676794