Εκτύπωση

Haaretz Δευτέρα 28.1.2019
By Amos Oz

Σήμερα (28/01/2019) συμπληρώνονται 30 ημέρες από το θάνατο του Άμος Οζ. Η Haaretz επαναδημοσιεύει εδώ το κείμενό του «Ένα γεμάτο καρότσι ή ένα άδειο», μία πνευματική έρευνα για τον κοσμικό Εβραϊκό πολιτισμό από έναν από τους μεγαλύτερους Εβραίους συγγραφείς του Ισραήλ.

 

Σκέψεις για τον Εβραϊκό Πολιτισμό

Η Δημοκρατία συνδέεται με τον ανθρωπισμό και ο ανθρωπισμός συνδέεται με τον πλουραλισμό – δηλαδή την αναγνώριση του ίσου δικαιώματος όλων των ανθρώπων να διαφέρουν μεταξύ τους. Οι διαφορές μεταξύ των ανθρώπων δεν είναι κατάρα, αλλά ευλογία. Είμαστε διαφορετικοί όχι επειδή ορισμένοι από εμάς δεν έχουμε δει ακόμα το φως, αλλά επειδή στην πραγματικότητα υπάρχουν πολλά διαφορετικά φώτα στον κόσμο. Το διάσημο βιβλίο του Saadia Gaon δικαίως τιτλοφορείται «Πεποιθήσεις και Απόψεις», όχι Πεποίθηση και Άποψη.

 

Άμος Οζ από την Felice Pazner Malkin

Οι Εβραίοι διαφωνούν με το Θεό

Δεν υπάρχει Εβραίος Πάπας, αλλά εάν επρόκειτο να εκλεγεί ένας, θα τον χτυπούσαμε στην πλάτη και θα του λέγαμε κάτι τέτοιο: «Δεν με ξέρεις από τον Αδάμ, αλλά ο παππούς σου και ο θείος μου κάποτε έκανα δουλειές μαζί στην Zhitomir (πόλη της Ουκρανίας) ή στο Μαρακές (πόλη του Μαρόκου), οπότε δώσε μου δύο λεπτά και θα σου εξηγήσω μια και καλή τι πραγματικά θέλει ο Θεός από εμάς».

Καθ’ όλη την Εβραϊκή ιστορία, υπήρξαν διεκδικητές του θρόνου, μερικοί από τους οποίους ίσως είχαν υπολογίσιμους ακόλουθους, αλλά κατά κανόνα ο Εβραϊκός λαός δεν αρέσκεται να του λένε τι να κάνει. Ρωτήστε τον Μωυσή. Ρωτήστε τους προφήτες. Ο ίδιος ο Θεός διαμαρτύρεται συνεχώς για το πόσο απείθαρχοι και καυγατζήδες είναι οι Ισραηλίτες. Διαφωνούν με τον Μωυσή, ο Μωυσής διαφωνεί με το Θεό και μάλιστα υποβάλλει την παραίτησή του, την οποία τελικά αποσύρει – αλλά μόνο αφότου διαπραγματεύτηκε και κατέθεσε τα αιτήματά του συναντήθηκε με το Θεό (Έξοδος 32). Ο Αβραάμ παζαρεύει με το Θεό, σαν πωλητής μεταχειρισμένων αυτοκινήτων, για τη μοίρα των Σοδόμων – πενήντα ενάρετοι άνδρες, σαράντα, τριάντα – και μάλιστα μέμφεται τον Άρχοντα του Σύμπαντος με την καυστικότητά του «δεν πρέπει ο Δικαστής όλης της γης να δικάζει δίκαια»; (Γένεσις 18:25) Πουθενά δεν μας λέει η Βίβλος ότι χτυπήθηκε από αστραπή για τη βλασφημία του. Οι λαοί φιλονίκησαν με τους προφήτες, οι προφήτες διαμάχησαν με το Θεό, οι βασιλιάδες διαμάχησαν με τον λαό και με τους προφήτες, ο Ιώβ καταράστηκε τους ουρανούς. Οι ουρανοί αρνήθηκαν να αναγνωρίσουν ότι είχαν αμαρτήσει ενάντια στον Ιώβ, παρ’ όλο που τον επιβράβευσαν με αποζημίωση και στις πρόσφατες γενιές υπήρξαν χασιδικοί ραβίνοι που κάλεσαν το Θεό να εμφανιστεί ενώπιον ενός ραβινικού δικαστηρίου.

Ο Εβραϊκός πολιτισμός είναι αναρχιστικός στην καρδιά. Δεν μας αρέσει η πειθαρχία και απλά δεν υπακούμε σε εντολές. Αυτό που θέλουμε είναι δικαιοσύνη. Ένας απλός βοσκός μπορεί να γίνει Βασιλιάς του Ισραήλ ή να συνθέσει τους Ψαλμούς, εάν καθοδηγείται από το Άγιο Πνεύμα. Μία συστάδα από πλατάνια μπορεί να γίνει προφήτης. Ένας βοσκός από τα κοπάδια του Kalba Savua ή ένας υποδηματοποιός ή ένας σιδηρουργός μπορούν να διδάξουν και να εξηγήσουν την Τορά, αφήνοντας ένα δημάδι διαρκείας στην καθημερινή ζωή κάθε Εβραίου. Ωστόσο, η πρόκληση «ποιος σε έκανε κυβερνήτη και δικαστή πάνω μας» ή «πώς ξέρουμε ότι είσαι ο ένας» δεν είναι ποτέ, ή σχεδόν ποτέ, μακριά. Μπορεί να είσαι σπουδαίος λόγιος, αλλά υπάρχει κάποιος με ίσο ανάστημα στη γωνία, ο οποίος δεν μοιράζεται την άποψή σου και συχνά «και οι δύο απόψεις είναι ο λόγος του ζωντανού Θεού».

Ζητήματα εξουσίας έχουν επιλυθεί γενικά με μερική συναίνεση, ποτέ ομόφωνα. Η ιστορία του Εβραϊκού πολιτισμού καθ’ όλη τη διάρκεια των αιώνων ήταν μία σειρά από πικρές και συχνά θυελλώδεις διαμάχες, μερικές από τις οποίες, παρ’ όλα αυτά, ήταν πολύ καρποφόρες. Ελλείψει αξιόπιστου μηχανισμού για την επίλυση τέτοιων διαφορών, δόθηκε μεγαλύτερη βαρύτητα στη γνώμη ενός ραβίνου απ’ ότι ενός άλλου, απλώς και μόνο επειδή ο πρώτος θεωρούνταν ο μεγαλύτερος λόγιος.  

Ο Εβραϊκός πολιτισμός στην καλύτερη περίπτωση είναι μία κουλτούρα δούναι και λαβείν, διαπραγμάτευσης και εμπεριστατωμένης εξέτασης όλων των πτυχών ενός δεδομένου θέματος, έντονης πειθούς και επιχειρημάτων για χάρη του παραδείσου, αλλά και ισχυρών παθών απλώς μεταμφιεσμένων ως επιχειρήματα για χάρη του παραδείσου. Αυτό το πνευματικό υπόβαθρο είναι αρκετά συμβατό με την πολυφωνική δημοκρατία – μία χορωδία διαφορετικών φωνών, συντονισμένη από ένα σύστημα έγκυρων κανόνων. Φώτα, όχι το φως. Πεποιθήσεις και απόψεις, όχι πεποίθηση και άποψη.  

Ο Εβραϊκός πολιτισμός είχε πάντα «θύλακες» τυφλής υποταγής στην εξουσία. Αυτοί είναι, κατά τη γνώμη μου, μία παρέκκλιση από την παράδοση, ακόμη και όταν εννοούν ότι είναι η ίδια η ενσάρκωση της παράδοσης. Ανεξάρτητα από τις διαφορές που υπάρχουν μεταξύ του ηγέτη της Λιθουανικής υπερορθοδοξίας, του Μεσσία του Lubavitch και του αγίου από την πόλη Netivot, και οι τρεις μορφές επιβάλλουν μια ατμόσφαιρα παπικής εξουσίας και οι οπαδοί τους πρέπει μόνο να υπακούουν. Η τυφλή υπακοή δεν μπορεί να είναι ηθική. Η έννοια του «θα ενεργήσουμε και θα ακούσουμε» (Έξοδος 24: 7) είναι ότι θα ενεργήσουμε με την προϋπόθεση ότι έχουμε ακούσει και καταλάβαμε.

Για χιλιάδες χρόνια δεν έχει υπάρξει ούτε ένα γεγονός, που όλοι οι Εβραίοι να το έχουν αναγνωρίσει ως θαύμα. Υπάρχουν πάντα επικριτές, αμφισβητίες και αιρετικοί. Σχεδόν κάθε αρχή πρέπει να αγωνιστεί με μία αντι-αρχή. Μόνο λίγοι επίλεκτοι έχουν απολαύσει την αναγνώριση μιας ολόκληρης γενιάς. Η «πηγή εξουσίας» στον Εβραϊκό πολιτισμό ήταν πάντα η βούληση του λαού - ή ενός μέρους του λαού - να δεχτεί την εξουσία ενός δεδομένου δασκάλου, ενός εμπειρογνώμονα του Halakhic (το σύνολο των Εβραϊκών θρησκευτικών νόμων) , ενός αγίου, ενός θαυματουργού ή ενός πνευματικού ηγέτη. Ακόμη και ο Μαϊμονίδης – «Ο Μεγάλος Αετός» – κέρδισε την υπεροχή μέσω της λαϊκής αποθέωσης, όχι από τα γραφεία μιας χούφτας καρδιναλίων.  

Η Εβραϊκή ιεραρχία είναι εθελοντική. Υπό την έννοια αυτή, ο Εβραϊκός πολιτισμός είναι βαθιά δημοκρατικός - κάτι που αξίζει να θυμόμαστε σε μία εποχή όπου ορισμένοι ραβίνοι, μη ικανοποιημένοι με την πραγματική πρόθεση μεταξύ της εξουσίας του Halakhah και της εκλεγμένης κυβέρνησης, απεικόνισαν το δημοκρατικό πνεύμα ως αντιθετικό προς τον Ιουδαϊσμό ή το Εβραϊκό πνεύμα ως αντιθετικό στη δημοκρατία.

Εδώ θα παραθέσω έναν ορισμό της δημοκρατίας που έμαθα από την κόρη μου Fania – Δρ. Fania Oz-Salzberger του Πανεπιστημίου της Χάιφα: «Η φιλελεύθερη δημοκρατία είναι μία μορφή κοινωνικής ή πολιτικής οργάνωσης σχεδιασμένη να εδραιώσει μία δίκαιη ισορροπία μεταξύ των επιθυμιών όλων των μελών της κοινωνίας, διασφαλίζοντας παράλληλα την ελευθερία τους. Αυτή η μεσολάβηση μεταξύ μεμονωμένων επιθυμιών πραγματοποιείται μέσω της ψηφοφορίας και της πλειοψηφικής απόφασης». Σε αυτό θα πρόσθετα: διασφαλίζοντας τα δικαιώματα όλων των μειονοτήτων, μέσω συμβιβασμού. Η Δρ. Oz-Salzberger επισημαίνει επίσης την πολυετή συζήτηση μεταξύ των δημοκρατικών: «Είναι η πολιτική ελευθερία κατά κύριο λόγο αρνητική – ζει και αφήνει τους άλλους να πεθάνουν ή θετική – δικαίωμα ζωής, με σκοπό να είμαστε πραγματικά ελεύθεροι; »Η κόρη μου επίσης, μου έμαθε ότι οι μεγαλύτεροι εκφραστές της δημοκρατίας στην πρώιμη Μοντέρνα Εποχή, ήταν, ως επί το πλείστον, θρησκευτικοί εξτρεμιστές: οι Huguenots στη Γαλλία και οι «Levellers» στη Βρετανία, που πολέμησαν κατά των προσπαθειών των αρχών να τους αναγκάσουν να προσχωρήσουν στη θρησκεία της πλειοψηφίας.

Ένα Πνευματικό και Συναισθηματικό Οχύρωμα

Ο κόσμος του Halakhah, όπως το ίδιο το σύμπαν, ξεκινά με τη «Μεγάλη Έκρηξη»: τη Σιναϊτική αποκάλυψη. Από εκείνη την ημέρα μέχρι σήμερα – ή το πρόσφατο παρελθόν, για να είμαστε πιο ακριβείς - ο Εβραϊκός πολιτισμός ήταν μία σειρά από εκτεταμένες διακυμάνσεις, από σχολιασμό σε σχολιασμό. Όσο περισσότερο απομακρύνονταν από το Σινά, τόσο μικρότερο το περιθώριο ερμηνείας του. Το κενό γεμίζει σταδιακά, με κάθε γενιά να προσθέτει κάτι και κανένας δεν επιτρέπεται να αφαιρέσει ή να παραβλέψει τις συνεισφορές των προκατόχων του. Το σπίτι γεμίζει με έπιπλα, τα έπιπλα γεμίζουν με αντικείμενα, τίποτα δε βγαίνει έξω και ελάχιστα μπαίνουν – λόγω έλλειψης χώρου. Παρ’ όλο που εξακολουθεί να υπάρχει χώρος στον κόσμο του Halakhah για μάθηση, περισυλλογή, διορατικότητα και ενθουσιασμό, το εύρος για δημιουργικότητα σταδιακά έχει μπλοκαριστεί.

Η αντίληψη της «αυτο-αξίας» για το Halakhic μειώνεται επίσης, γιατί «αν οι αρχαίοι ήταν τόσο άνθρωποι, εμείς είμαστε τόσο γαϊδούρια», δηλαδή, όσο περισσότερο απομακρύνεται από το Σινά, τόσο περισσότερο συντηρητικός και λιγότερο δημιουργικός γίνεται ο Halakhic Ιουδαϊσμός. Το υψηλότερο που μπορεί να επιδιώξει είναι η στάση του «Ιεφθάε» (Κριτής του Ισραήλ) στη γενιά του, όπως ο Σαμουήλ στη δική του γενιά». Οι μεταγενέστερες γενιές σίγουρα δεν μπορούν να αλλάξουν τις αποφάσεις των προηγούμενων γενεών. Πράγματι, διαφορετικά Halakhic ρολόγια (πρόκειται για ένα οπτικό εργαλείο που χρησιμοποιείται από τους νέους για την εκμάθηση της Εβραϊκής ώρας) δείχνουν διαφορετικές ώρες στην Ισπανία, στη Ρηνανία, στην Ανατολική Ευρώπη και στη Θεσσαλονίκη, στην Υεμένη και στη Βαγδάτη - αλλά όλα έχουν τυλίξει τη Σιναϊτική αποκάλυψη σε διαστρωματώσεις ερμηνείας. Ως εκ τούτου και το αίσθημα της ασφυξίας. Μέχρις ενός σημείου, ο Ιουδαϊσμός της αυστηρής προσχώρησης στον Shulhan Arukh – ο Κώδικας του Εβραϊκού Δικαίου – αντιστέκεται στις πιέσεις και τους πειρασμούς του κόσμου γενικότερα. Τέτοια αντίσταση ήταν το προϊόν όχι μόνο της Εβραϊκής ευσέβειας, αλλά του γεγονότος ότι η ζωή στους Εβραϊκούς θύλακες ομοίαζε με εκείνη των άλλης πίστεως γειτόνων τους. Από τη στιγμή που ο Halakhic Ιουδαϊσμός κατοικούσε μεταξύ των Μουσουλμάνων ή των Χριστιανών, των οποίων οι ζωές περιστρέφονταν γύρω από μία καθαρά θρησκευτική ταυτότητα, ήταν δυνατό να διατηρηθεί μία τεταμένη ισορροπία. Εκεί όπου μη-Εβραϊκές κοινωνίες ήταν πιο ανοιχτές και φιλελεύθερες, όπως στη Μουσουλμανική Ισπανία, οι Εβραίοι ζούσαν επίσης με πιο χαλαρούς και πιο ευέλικτους περιορισμούς του Halakhic και το περιθώριο για δημιουργικότητα ήταν πιο εκτεταμένο.

Με τον πολλαπλασιασμό της κοσμικότητας στην Ευρώπη, καθώς η μη-Eβραϊκή θρησκευτική ταυτότητα αντικαταστάθηκε από εθνικές ή διεθνείς κοσμικές ταυτότητες, η ζωή μέσα στα όρια του Halakhah έγινε όλο και πιο καταπιεστική και τα αξιοθέατα του έξω κόσμου όλο και πιο συναρπαστικά. Αυτό οφειλόταν, εν μέρει, στο γεγονός ότι τόσο η ατομική όσο και η ομαδική ταυτότητα είναι αναφορικές προς την Άλλη. Όταν η Άλλη αλλάζει – η ταυτότητα κάποιου αναγκαστικά επίσης κλονίζεται. Φυσικά, εκατομμύρια «καλών, Θεοφοβούμενων» Εβραίων παρέμειναν σταθεροί στην πίστη τους – αν και ισχυρά ταρακουνήματα συχνά σάρωναν μέσω του Halakhic τον ίδιο τον Ιουδαϊσμό: Ο Σαββατιανισμός, ο Χασιδισμός, έμμεσες εξωτερικές επιρροές. Πολλοί Εβραίοι, ωστόσο, διαπίστωσαν ότι δεν ήταν πλέον ικανοποιημένοι με τη ζωή σύμφωνα με το Halakhah. Κάποιοι πολιτικοποίησαν τον Ιουδαϊσμό τους και κάποιοι ζήτησαν θρησκευτική μεταρρύθμιση, ενώ άλλοι απλώς αναζήτησαν μία διέξοδο. Ο Halakhic Ιουδαϊσμός πανικοβλήθηκε, απαγορεύοντας και αφορίζοντας, ενισχύοντας και υπερασπίζοντας, σαν να είχε αποφασιστεί να περιμένει την καταιγίδα σε ένα συναισθηματικό – πνευματικό οχύρωμα – σε ένα από τα οποία, το μεγαλύτερο μέρος του, έχει παραμείνει μέχρι σήμερα.

Ο Halakhic Ιουδαϊσμός θεωρούσε τον εθνικισμό, τη χειραφέτηση, την ενσωμάτωση, τον κοσμοπολιτισμό και τον εκσυγχρονισμό – πόρτες που από τον 19ο αιώνα, είχαν αρχίσει να ανοίγουν μπροστά στους Εβραίους – ως περαστικές λοξοδρομήσεις. Επιπλέον, όχι μόνο ο Halakhic Ιουδαϊσμός αρνείται να εξετάσει τις νέες πραγματικότητες, αλλά αρνήθηκε να αναγνωρίσει ακόμη και το ότι ήταν καινούργιες, επιμένοντας ότι αυτό που φαινόταν να είναι καινούργιο, ήταν απλώς ένα αναμάσημα των παλαιών πειρασμών. Αυτή δεν ήταν η πρώτη φορά που ο Ιουδαϊσμός «Shulhan Arukh» (Κώδικας του Εβραϊκού Δικαίου) αρνήθηκε να αναγνωρίσει την αλλαγή – τόσο την εσωτερική όσο και την εξωτερική, λες και το ρητό «η Τορά απαγορεύει την καινοτομία» εφαρμόστηκε όχι μόνο στους Εβραίους, αλλά στον κόσμο γενικότερα. Ακόμη και η δολοφονία εκατομμυρίων Εβραίων από τους Ναζί έγινε αντιληπτή από το απολιθωμένο κομμάτι του Halakhic Ιουδαϊσμού, με όρους φθαρμένων και αξιολύπητων κλισέ (αξιολύπητα σε σχέση με το μέγεθος της θηριωδίας): «Φαραώ», «Haman», «Amalek» – λες και οι Ναζί ήταν απλώς ακόμα μία φυλή της ερήμου που «οι χωρίς φόβο Θεού σε βρήκαν κουρασμένο στην περιπλάνησή σου και σε χτύπησαν», ή λες και η γενοκτονία του Εβραϊκού Λαού ήταν απλά ένας ακόμη κρίκος στην γνωστή αλυσίδα των «δεινών», άλλο ένα πογκρόμ, άλλο ένα μαρτύριο, άλλη μία «δίκη» που πρέπει να υπομείνουμε «εξαιτίας των αμαρτιών μας», που μπορεί να διορθωθεί μέσω της «μετάνοιας». Έτσι απέφυγαν κάθε σοβαρή θεολογική αντιμετώπιση της δολοφονίας του ενός τρίτου του λαού μας.

Ομοίως, ο μη-Σιωνιστικός halakhic Ιουδαϊσμός δεν μπόρεσε να αντιμετωπίσει την ανανέωση της Εβραϊκής ανεξαρτησίας στη Γη του Ισραήλ και την ανοικοδόμηση της Ιερουσαλήμ – όχι με αγγελικά ή Μεσσιανικά μέσα, αλλά στα χέρια ενός κοσμικού πολιτικού κινήματος, επηρεασμένου από τα εθνικά κινήματα άλλων λαών. Τόσο τα θύματα των Ναζί όσο και τα θύματα της Ισραηλινο-Αραβικής σύγκρουσης, αντιλήφθηκαν με την επιβολή της σημασιολογικής συνήθειας, ως μάρτυρες, που έδωσαν τη ζωή τους «για να αγιοποιήσουν το όνομα του Θεού» – και ως εκ τούτου «ο Θεός θα εκδικηθεί το αίμα τους». Αλλά οι Εβραίοι που δολοφονήθηκαν από τους Ναζί και τους συνεργάτες τους δεν έδωσαν τη ζωή τους «για να αγιοποιήσουν το όνομα του Θεού». Εκατομμύρια από αυτούς δεν πίστευαν καν στην αγιοποίηση του ονόματος του Θεού και εκατοντάδες χιλιάδες από αυτούς – που γεννήθηκαν από μη Εβραίες μητέρες - δεν ήταν καν Εβραίοι, σύμφωνα με τα δεδομένα του halakhic. Το να αποκαλούμε αυτοούς τους δολοφονημένους Εβραίους «μάρτυρες» ή «ιεροκήρυκες του ονόματος του Θεού» είναι μία χυδαία παραβίαση της μνήμης, της ταυτότητάς τους και της αυτο-αντίληψής τους. Ούτε εκείνοι που σκοτώθηκαν στα πεδία μάχης του Ισραήλ αφιέρωσαν τη ζωή τους στο να αγιοποιήσουν το όνομα του Θεού, αλλά για να υπερασπιστούν τη ζωή τους και εκείνες του λαού τους. Πολλές εκατοντάδες από εκείνους που δολοφονήθηκαν στους Ισραηλινούς πολέμους δεν ήταν Εβραίοι, αλλά Μουσουλμάνοι, Χριστιανοί, Δρούζοι, Βεδουίνοι, Κιρκάσιοι και μέλη άλλων λαών που προσφέρθηκαν εθελοντικά για υπηρεσία και σίγουρα δεν έδωσαν τη ζωή τους «για την αγιοποίηση του ονόματος του Θεού».

Γενικά, ο Halakhic Ιουδαϊσμός δεν μπόρεσε να παρουσιάσει μία θρησκευτική προσέγγιση στο Ναζιστικό φαινόμενο ή σε αυτό των Σιωνιστών. Ήταν στην πραγματικότητα σύγχρονη Εβραϊκή λογοτεχνία που ανέπτυξε βαθιές θρησκευτικές προσεγγίσεις στη γενοκτονία των Εβραίων και στην ίδρυση του Εβραϊκού κράτους. Αρκετοί συγγραφείς και ποιητές πήραν επάνω τους την αποστολή που είχαν αποφύγει οι Halakhists. Θα μπορούσε κάποιος να μιλήσει για έναν χωρισμό σχεδόν της θρησκείας – όχι από το Κράτος, αλλά από τους θρησκευόμενους. Το συγκλονιστικό γεγονός είναι ότι η θεολογία δεν έχει εξαφανιστεί, έχει απλώς μετατοπιστεί από τον θρησκευόμενο παρατηρητή στην πιο δημιουργική δύναμη που έχει δει ο Εβραϊκός πολιτισμός στις τελευταίες γενιές: σύγχρονη Εβραϊκή λογοτεχνία, πεζογραφία, ποίηση και ακαδημαϊκότητα. Αυτοί αρνούνται να ξεγαντζωθούν από το Θεό, τραβώντας το μανίκι του, δείχνοντας μία ελάχιστη κατανόηση ή οδηγώντας τον στο δικαστήριο. Συγγραφείς που, ως επί το πλείστον, θεωρούσαν τον εαυτό τους κοσμικό, αντιμετώπισαν αδιάκοπα θεολογικές αντιξοότητες. Ένα ευρύ φάσμα συγγραφέων – από τoυς Biliak, Berdyczewski και Agnon, στους Uri Greenberg, Yizhar, Dan Pagis, Amihai και άλλους – έχουν γράψει, με τον ένα τρόπο ή τον άλλο, για «την αποχώρηση του Θεού από τις υποθέσεις του κόσμου» (hester panim – κρύβω το πρόσωπο). Φαίνεται ότι είναι η περίπτωση, όπου οι περισσότερες από τις δυναμικές και δημιουργικές ανακαλύψεις του περασμένου αιώνα, έλαβαν χώρα πέρα ​​από την επικράτεια του Halakhah, αν και σε διαλεκτική ή εικονομαχική σχέση με αυτό. Η εικονομαχία είναι επίσης ένα είδος σχέσης, ωστόσο συχνά πιο οικεία από τη σχέση του εφόρου μουσείου που γυαλίζει μία κλειδωμένη θήκη επίδειξης. Η αίρεση επίσης, είναι μέρος του Εβραϊκού πολιτισμού, όπως είναι η δυσπιστία και η βλασφημία. Όλες αυτές οι προσεγγίσεις είναι εξαιρετικά θρησκευτικές.

Ιουδαϊσμός και Κράτος

Τι είναι ο Εβραϊκός πολιτισμός; Όλα αυτά που ο Εβραϊκός Λαός κατέχει, όλα αυτά που συγκεντρώθηκαν με το πέρασμα των ετών – τόσο οι ντόπιοι όσο και οι υιοθετημένοι, εξασκημένοι σε παρωχημένα, καθολικά αποδεκτά και σεκταριστικά, σύγχρονα και ξεπερασμένα, γραπτά και προφορικά, στα Εβραϊκά και σε άλλες γλώσσες. Μπορεί επίσης να υπάρχουν μερικά κοινά πρότυπα συμπεριφοράς, που συνδέονται με μία κοινή μνήμη – ένα είδος ανησυχίας ή οξύτητας, μία τάση να επικρίνουν τους άλλους, αλλά και μία αίσθηση αυτο-ειρωνείας, καθώς και αυτο-λύπησης και αυταρέσκειας, φαντασιώδους ρεαλισμού, δύσπιστου ενθουσιασμού, μελαγχολικής χαράς, υποψίας της εξουσίας και αντίρρησης στην αδικία. Φυσικά, αυτά τα χαρακτηριστικά δεν υπάρχουν αναγκαστικά σε κάθε άτομο, ούτε η μελλοντική παρουσία τους είναι εξασφαλισμένη με κάθε τρόπο. Υπάρχουν ευαισθησίες που είναι εύκολα αναγνωρίσιμες, αλλά είναι δύσκολο να καθοριστούν. Ορισμένες από αυτές τις ευαισθησίες σταδιακά εξαφανίζονται.  

Στο Ισραήλ υπάρχει μία πικρή σύγκρουση μεταξύ των Εβραίων όλων των τάσεων του «Shulhan Arukh» και εκείνων που δεν τηρούν το Halakhah. Η στάση απέναντι στο Κράτος – που είναι η πιο κραυγαλέα και άμεση πτυχή της σύγκρουσης – δεν είναι με κανένα τρόπο το κύριο ζήτημα.

Κατά ειρωνικό τρόπο, στο θέμα του Κράτους, τα δύο άκρα του Halakhic Ιουδαϊσμού συγκλίνουν. Τόσο οι αντι-Σιωνιστές haredim (υπερ- ορθόδοξοι) όσο και οι Mεσσιανικοί μετα-Σιωνιστές είναι ανήσυχοι με το Κράτος του Ισραήλ ως έχει, με την εκλεγμένη κυβέρνησή του και το άγρυπνο βλέμμα του ανωτάτου δικαστηρίου του. Οι haredim δεν είναι σε θέση να δεχτούν την Κνεσέτ και το ανώτατο δικαστήριο ως υποκατάστατα του αρχαίου Sanhedrin (το Εβραϊκό δικαστικό σώμα), ωστόσο δεν είναι διατεθειμένοι να παρέχουν στο Ισραηλινό Κράτος το halakhic καθεστώς του «νόμου της γης». Από την άλλη πλευρά, οι Μεσσιανικοί θεωρούν το Κράτος του Ισραήλ ως ένα μέσο για ένα εντελώς διαφορετικό τέλος, ένα Λουριανικό (Lurianic) «κέλυφος» που πρέπει να απορριφθεί τώρα που έφτασε η Μεσσιανική εποχή.

Και οι δύο αυτές ομάδες προσπαθούν να διαλύσουν το Κράτος: η μία να το αντικαταστήσει με ένα Εβραϊκό «βασίλειο» και η άλλη να το μετατρέψει σε γκέτο. Και οι δύο ισχυρίζονται ότι η δημοκρατία είναι μια ξένη εισαγωγή, επιλέγοντας να αγνοήσουν το γεγονός ότι η μοναρχία δεν είναι λιγότερο ξένη προς την αυτόχθονη Ισραηλιτική κουλτούρα απ’ ότι η δημοκρατία και ότι το γκέτο επιβλήθηκε βίαια στους Εβραίους, αν και σε κάποιους αργότερα μπορεί να άρεσε.  

Ίσως ο Halakhic Ιουδαϊσμός είναι ανίκανος για πολιτική ζωή. Αν δεν υπήρχε δημοκρατία, ίσως οι διάφορες φατρίες του Halakhic Ιουδαϊσμού να μάλωναν οργισμένα μεταξύ τους – hassidim εναντίον μη-hassidim, χασιδικό δικαστήριο εναντίον χασιδικού δικαστηρίου, mizrahim εναντίον Ασκεναζιτών, πλεκτή κιπά εναντίον μη πλεκτής κιπά – χωρίς να έχει παράδοση στον κανόνα της πλειοψηφίας. Εάν το Κράτος του Ισραήλ εξαφανιστεί, ο Θεός να βάλει το χέρι του, αυτές οι ομάδες θα ουρλιάζουν για να έρθει μία ξένη δύναμη και να διευθετήσει τις διαμάχες τους, αγωνιζόμενες μεταξύ τους για την εύνοιά της. Κάθε υπαρκτή φατρία είναι πεπεισμένη ότι αντιπροσωπεύει μόνη της τον αληθινό Ιουδαϊσμό και όποιος διαφωνεί πρέπει να έχει αποκλίνουσα συμπεριφορά ή να είναι αμαρτωλός, τυφλός ή ανόητος – ή να είναι τουλάχιστον αμαθής. Πρακτικά, κανένα από τα Halakhic ρεύματα δεν μπορεί να πει ειλικρινά ότι καλωσορίζει τον Εβραϊκό πλουραλισμό ως μία θετική και εποικοδομητική δύναμη. Υπάρχουν, βεβαίως, παρατηρητικοί Εβραίοι που ξεχειλίζουν από αγάπη, αλλά αυτή η αγάπη είναι πάντοτε υπό όρους – υπό όρους από την αλλαγή των τρόπων σας, αλλά αυτοί ποτέ δε θα αλλάξουν τους δικούς τους. Είναι η αγάπη του «άνοιξε διάπλατα το στόμα σου και θα το γεμίσω», γιατί εσύ, φίλε μου, είσαι ένα άδειο αγγείο κι εγώ είμαι ένα κέρας της αμάλθειας (Κέρας αφθονίας). Δεν μπορεί να υπάρξει πνευματικός διάλογος μεταξύ ενός «γεμάτου καροτσιού» και ενός «άδειου καροτσιού». Σημαντική συζήτηση είναι δυνατή μόνο με εκείνους που αναγνωρίζουν ότι ο Εβραϊκός πολιτισμός περιλαμβάνει μία σειρά γεμάτων καροτσιών.

Ο αρχικός τίτλος του βιβλίου του Herzl ήταν «Το Κράτος των Εβραίων» (Der Judenstaat) και όχι «Το Εβραϊκό Κράτος». Ένα κράτος δεν μπορεί να είναι Εβραϊκό περισσότερο από μία καρέκλα ή ένα λεωφορείο. Για μισό αιώνα, τα θρησκευτικά κόμματα προσπαθούσαν να ενισχύσουν, με πολιτικά μέσα, αυτό που παράλογα αποκαλούν «τον Εβραϊκό χαρακτήρα του Κράτους». Είναι άσκοπο σήμερα, να αναφερθούμε σε έναν μόνο «Εβραϊκό χαρακτήρα» – στην καλύτερη περίπτωση, μπορούμε να μιλάμε για «Εβραϊκούς χαρακτήρες», στον πληθυντικό. Ο Halakhic Ιουδαϊσμός θα έκανε καλά ίσως να εγκαταλείψει την πολιτική σφαίρα και να επικεντρωθεί στον Εβραϊκό χαρακτήρα των Εβραίων. Το Κράτος είναι απλώς ένα πλαίσιο – είτε αποτελεσματικό είτε ελαττωματικό, αξιοπρεπές ή χωρίς σεβασμό – και ως τέτοιο, πρέπει να ανήκει σε όλους τους πολίτες του – τους Εβραίους, τους Μουσουλμάνους, τους Χριστιανούς, τους Δρούζους και εκείνους που αναγνωρίζονται χωρίς καμία θρησκεία. Η έννοια ενός «Εβραϊκού Κράτους» είναι μία χίμαιρα. Πολύ χειρότερη, όμως, είναι η έννοια του «Εβραϊκού αίματος» – μία τερατώδης έκφραση, στην οποία ο Ben Gurion συχνά κατέφευγε, αν και δεν φαίνεται πουθενά στην Εβραϊκή παράδοση. Μόνο οι Νόμοι της Νυρεμβέργης αναφέρονται στο «Εβραϊκό αίμα». Παραδοσιακές Εβραϊκές πηγές μιλούν για «αθώο αίμα» ή «αίμα των αθώων», «αίμα χωρίς νόημα» και «η φωνή του αίματος του αδελφού σας με φωνάζει από το έδαφος». Το «Εβραϊκό αίμα» μπορεί να βρεθεί μόνο στο έργο των κανίβαλλων, όπως ο ραβίνος Ginzburg, προστάτης του yeshivah στον τάφο του Ιωσήφ – του ίδιου Ιωσήφ που παντρεύτηκε την Asenath, κόρη του Potiphera, ιερέα της πόλης Ον, με την οποίο είχε Αιγύπτια κατά το ήμισυ παιδιά: τον Ephraim – «τον αγαπημένο γιο» – και τον Manasseh, του ίδιου Ιωσήφ που ήταν ο εγγονός του Laban και προ-προ-εγγονός του Terah.

Το ίδιο το Κράτος του Ισραήλ ήταν το προϊόν ενός μικτού γάμου: η ένωση της Βίβλου και της Αναγέννησης, της αρχαίας λαχτάρας για τη Σιών και της Ευρωπαϊκής «Άνοιξης των Εθνών», της «Συνέλευσης (Κνεσέτ) του Ισραήλ» και του κοινοβουλευτικού πνεύματος, του γκέτο και της ζωής και των σύγχρονων κοινωνικών κινημάτων. Ο Natan Alterman περιέγραψε τη συναρπαστική σύγκλιση της Εβραϊκής αντίληψης της Κνεσέτ και της ιδέας μιας «συστατικής συνέλευσης», η οποία είχε τις ρίζες της στη Γαλλική Επανάσταση. Αυτός ο γάμος μεταξύ της Συνέλευσης του Ισραήλ και των εννοιών της ισότητας, της αδελφοσύνης, της ελευθερίας και της δημοκρατίας δεν είναι εύκολος. Δεν δεν προκαλεί έκπληξη, ότι υπάρχουν εκείνοι, τόσο στο θρησκευτικό όσο και στο κοσμικό στρατόπεδο, που θα είχαν διαλύσει το γάμο. Δεν μπορεί ωστόσο, να διαλυθεί, χωρίς να δημιουργήσει ένα συνολικό ρήγμα – δεν μπορεί και δεν πρέπει. Είναι καλύτερα να προσπαθήσουμε να θεραπεύσουμε τη σχέση.

Το ρήγμα ανάμεσα στο halakhic Ιουδαϊσμό και σε εκείνους που δεν συμπεριφέρονται στη ζωή τους σύμφωνα με τον Shulhan Arukh είναι ένα γεγονός, αλλά είναι ακόμα μόνο ένα μερικό ρήγμα. Όλες οι προσπάθειες να αυξηθεί ο «Εβραϊκός χαρακτήρας» του Κράτους μέσω πολιτικής χειραγώγησης και καταναγκαστικής νομοθεσίας ή η χρησιμοποίηση των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων για να επισπεύσει ο ερχομός του Μεσσία, μπορεί μόνο να εμβαθύνει το ρήγμα: το Ισραήλ δεν μπορεί να «Ιουδαϊστεί» με τη βία. Ας υποθέσουμε, για χάρη της συζήτησης, ότι τα θρησκευτικά κόμματα καταφέρνουν με κάποιον τρόπο να επιβάλουν τον κανόνα του Halakhah και ότι σε ολόκληρη τη Γη του Ισραήλ κανείς δεν μπορεί να σηκώσει το δάκτυλο χωρίς την άδεια επτά ραβίνων. Τότε το Κράτος θα είναι πιο Εβραϊκό; Περισσότερο θρησκευτικό; Ή θα ήταν απλά πιο καταπιεσμένο και δηλητηριασμένο με αισθήματα απογοήτευσης και οργής; Και αν οι Μεσσιανικοί εξτρεμιστές, με κάποιο συμφωνημένο συνασπισμό, κατάφερναν να ανατινάξουν τα Τζαμιά στο Όρος του Ναού, να ανοικοδομήσουν το Ναό, να προσαρτήσουν τα Εδάφη, να ακυρώσουν τους Άραβες, να απαγορεύσουν τον έξω κόσμο, να επανακατακτήσουν το Σινά και να ξαναχτίσουν τον οικισμό Yamit, όλα αυτά θα παρήγαγαν έστω έναν πιστό;  

Δεκάδες, ίσως εκατοντάδες χιλιάδες Ισραηλινών, θεωρούν ήδη τον Ιουδαϊσμό ένα είδος άσχημου υποπροϊόντος της ακροδεξιάς, τη σφιγμένη γροθιά της εθνικιστικής καταστολής, μία ρακέτα εκβιασμού ή έναν οδοστρωτήρα που απειλεί να καταπατήσει την ιδιωτική τους ζωή. Τέτοιες εντυπώσεις υπονομεύουν τη βασική συγγένεια μεταξύ των Ισραηλινών και του Εβραϊκού πολιτισμού. Αυτά τα συναισθήματα οδηγούν πολλούς να πουν στον εαυτό τους: «Γιατί αυτοί οι φανατικοί δεν παίρνουν απλώς τον Ιουδαϊσμό τους και να πάνε στο διάολο». Σε αυτούς τους Ισραηλινούς, η Βίβλος και το Ταλμούδ, το Βιβλίο Προσευχής και τα piyutim (ποιήματα που ψάλλονται κατά τη διάρκεια θρησκευτικών λειτουργιών), είναι όλα μέρος του ίδιου οδοστρωτήρα που απειλεί να τους συντρίψει. Συνεπώς, το πετάνε όλα μακριά και αναζητούν πνευματικότητα αλλού. Τόσο ο haredi όσο και ο Μεσσιανικός Ιουδαϊσμός φταίνε – αν και όχι αποκλειστικά – για το γεγονός ότι πολλοί Ισραηλινοί δεν αισθάνονται τώρα την επιθυμία να είναι μέρος του Εβραϊκού πολιτισμού.

Ο Halakhah Ιουδαϊσμός, ως επί το πλείστον, βλέπει τον Εβραϊκό πολιτισμό ως μουσειακό έκθεμα. Παρά τη διχόνοια με το Haredi, όλοι είναι πεπεισμένοι, πέρα ​​από κάθε σκιά αμφιβολίας, ότι είναι πιο κοντά στην «πηγή» από τους κοσμικούς Εβραίους. Κάποιοι μας υπενθυμίζουν, για παράδειγμα, ότι ο ήχος της σειρήνας της αεροπορικής επιδρομής την Ημέρα της Μνήμης είναι ένα μη Εβραϊκό έθιμο, όπως και η εθνική σημαία και ο ύμνος. Έχουν βεβαίως, απόλυτα δίκιο – δίκιο σε ένα ελάττωμα. Έχουν δίκιο καθώς φορούν τα κοστούμια Πολωνών ευγενών των περασμένων αιώνων, δίκιο καθώς τραγουδούν γοητευτικές Ουκρανικές μελωδίες, δίκιο όπως χορεύουν ευσεβικά Σλάβικους φολκλορικούς χορούς. Έχουν επίσης, δίκιο, καθώς διαφωνούν μαζί μας, χρησιμοποιώντας τις αρχές της Αριστοτελικής λογικής – ευγενείς απέναντι στον Μαϊμωνίδη και δίκιο, καθώς πηγαίνουν μπροστά για να κατακτήσουν τη γη, στη βάση της Εγελιανής ιστοριογραφίας – δείχνοντας αβροφορσύνη απέναντι στον ραβίνο Kook. Δεν υπάρχει κανένας λόγος να καταδικάσουμε τον Halakhic Ιουδαϊσμού για όλα όσα έχει πάρει από τους Πέρσες, τους Έλληνες, τους Άραβες, τους Πολωνούς και τους Ρώσους. Μπορούμε να συνοφρυωθούμε ωστόσο, στους ισχυρισμούς του Shulhan Arukh Ιουδαϊσμού, σχετικά με την εγγύτητά του στην «πηγή», ενώ κατηγορεί τους αντιπάλους του για «Ελληνοποίηση» και για υιοθέτηση «ξένων εθίμων».

Είναι επομένως καταθλιπτικό να δούμε πώς αυτογελοιοποιούνται πολλοί κοσμικοί Εβραίοι μπροστά στην «αυθεντικότητα» του θρησκευτικά ευσεβούς: λες και οι Χασιδικοί ραβίνοι του Satmar και του Lubavitch και ο ραβίνος Shach και ο ραβίνος Yosef ήταν οι πιο Εβραϊκοί Εβραίοι τριγύρω – οι «κορυφαίοι του ποδοσφαιρικού πρωταθλήματος». Στο επόμενο επίπεδο – σαν να ήταν το «πρωτάθλημα των πρωταθλητών» – είναι η λατρεία του δολοφόνου Baruch Goldstein και συνοδοιπόρων. Και αυτοί επίσης, είναι πολύ Εβραίοι, που γενναία διαλέγουν καυγάδες με τoυς μη Εβραίους (goyim). Μπορεί να τους λείπει το καφτάνι και το γούνινο καπέλο, αλλά κάνουν πολύ καλή δουλειά στο να καταπιέζουν τους Άραβες και να τους παρενοχλούν με τον πιο παραδοσιακό τρόπο. Αυτά ακολουθούνται δεόντως από τα μέλη του στρατοπέδου Levinger. Κάτω από τους «Καφτανίτες» και τους καταπιεστές του Ισμαήλ, στέκονται οι «παραδοσιακοί» Εβραίοι, που παρατηρούν πότε – πότε λίγο τον Ιουδαϊσμό, νηστεύοντας στο Yom Kippur – τουλάχιστον  μέχρι το απόγευμα και οδηγούν το Σάββατο, αλλά ποτέ σε χοιρινά μπάρμπεκιου.  Πιο κάτω από τη σκάλα είναι οι Εβραϊκές «μάζες»: συνηθισμένοι Εβραίοι που έχουν χάσει το δρόμο τους, αφελείς, σανό για θρησκευτικούς στρατολόγους. Ο κατώτερος από τους κατώτερους, οι χειρότεροι Ελληνιστές, οι περισσότερο μη Εβραίοι από όλους, είναι αυτοί οι Αριστεροί, που πάντα επιδιώκουν την ειρήνη και δεν σταματούν ποτέ να υπερασπίζονται τα ανθρώπινα δικαιώματα, που κάνουν θεωρούν σπουδαίο γεγονός ακόμα και μία μικρή αδικία ή κάποιες ασήμαντες εθνικιστικές διώξεις, φωνάζοντας συνεχώς «Δικαιοσύνη, δικαιοσύνη θα ακολουθήσεις» – από όπου για τ’ όνομα του Θεού το πήραν αυτό;  

Υπάρχει καλός λόγος να φοβόμαστε όσους σκοπεύουν να ερμηνεύσουν κάποιο Θεϊκό σχέδιο και επιδιώκουν να το συνειδητοποιήσουν με πολιτικά και στρατιωτικά μέσα. Δεν ξέρω τι σχέδιο ακολουθεί ο κόσμος ή πού πηγαίνει και ίσως δεν είμαι ο μόνος. Στον Ησαΐα 55: 8-9 διαβάζουμε τα ακόλουθα: «Διότι οι σκέψεις μου δεν είναι οι σκέψεις σας, ούτε οι δρόμοι σας είναι οι δρόμοι μου... Γιατί καθώς οι ουρανοί είναι ψηλότεροι από τη γη, έτσι οι δρόμοι μου είναι ψηλότεροι από τους δρόμους σας και οι σκέψεις μου από τις σκέψεις σας». Να το αγνοήσουμε αυτό είναι απίστευτα αλαζονικό. Δεν έχουμε πάπα και αυτό είναι πολύ καλό πράγμα.

Από τον Halakhic Ιουδαϊσμό στην Εθνικιστική Δεξιά

Αμέσως μετά τον Πόλεμο των Έξι Ημερών, υπήρχαν περίπου ένα εκατομμύριο Παλαιστίνιοι που ζούσαν κάτω από τον Ισραηλινό νόμο στα Κατεχόμενα Εδάφη. Σήμερα, αριθμούν περίπου 2,5 εκατομμύρια. Η ιδέα του Μεγάλου Ισραήλ βαζίσεται στην προϋπόθεση ότι κάποιοι από τους κατοίκους της γης είναι λιγότερο σημαντικοί από εμάς: εμείς, έχουμε την Τορά, εθνικισμό, φιλοδοξίες, δικαιώματα και τον Μεσσία. Ο Άραβας έχει μία κοιλιά και ένα ζευγάρι χέρια και γι’ αυτό μπορεί να εκπαιδευτεί να είναι ένας ευγνώμων και ευχαριστημένος εκτελεστής ταπεινών καθηκόντων (ξυλεία, νερό). Αυτή η διαστρεβλωμένη προσέγγιση έρχεται επίσης να χρωματίσει τις θρησκευτικές – κοσμικές σχέσεις: υπάρχουν άνθρωποι που είναι πλήρως ανθρώπινοι, που έχουν την Τορά και τις αρχές της και τα πράγματα που θεωρούν αγαπητά και ιερά είναι πραγματικά αγαπητά και ιερά και υπάρχουν άνθρωποι που δεν είναι τόσο ανθρώπινοι – οι κοσμικοί, που δεν φαίνεται να κατέχουν τίποτα αγαπητό και για τους οποίους τίποτα δεν είναι ιερό. Γι’ αυτό οι τελευταίοι είναι σαν ένα «άδειο καρότσι», το οποίο μπορεί να μετακινηθεί στην άκρη για να κάνει χώρο για εκείνους που κατέχουν ένα «πλήρες καρότσι».  

Η δολοφονία του Yitzak Rabin είχε Καχανιστικές ρίζες. Αποφάσεις Halakhic από εξτρεμιστές ραβίνους και η απεχθής ρητορική ορισμένων Μεσσιανικών εθνικιστών – που δεν ήταν όλοι τους θρησκευόμενοι – συνέβαλαν στο κλίμα στο οποίο ωρίμασε η δολοφονία, όπως και η δολοφονία του Emil Grunzweig το 1983. Ποιος φταίει; Ο δολοφόνος, οι συνεργάτες του και το άμεσο περιβάλλον του. Ποιος είναι υπεύθυνος; Υπάρχουν πολλά διαφορετικά επίπεδα ευθύνης. Υπάρχουν εκείνοι που ακούν δολοφονική υποκίνηση γύρω τους, ωστόσο παραμένουν σιωπηλο, υπάρχουν εκείνοι που συμφιλιώνονται με τον τύμβο και τη λατρεία του δολοφόνου Baruch Goldstein στον οικισμό Kiryat Arba και εκείνοι που αρνούνται τη νομιμότητα μίας εκλεγμένης κυβέρνησης επειδή πιστεύουν ότι η πηγή της εξουσίας πρέπει να είναι ραββινική και όχι λαϊκή – ακόμη και για εκείνους που δεν αναγνωρίζουν τη ραββινική αρχή. Υποχρεώνοντας μία εκλεγμένη κυβέρνηση σε μία μη εκλεγμένη αρχή, ανοίγει το δρόμο προς την κόλαση.

Μία από τις μεγαλύτερες αποτυχίες του Halakhic Ιουδαϊσμού είναι η μακρόχρονη συμμαχία με την εθνικιστική Δεξιά. Είναι μία συμμαχία που βασίζεται όχι απλά στην άνεση, αλλά σε μία πραγματική συγγένεια. Η Δεξιά, σε αντίθεση με τον Εργατικό Σιωνισμό, ποτέ δεν σκόπευε να δημιουργήσει ένα νέο Εβραϊκό πολιτισμό, μία νέα λογοτεχνία, νέες παραδοσιακές τελετές, ένα νέο τρόπο ζωής, νέους κανόνες. Η Αριστερά, κατά την ακμή της, θεωρούσε τον εαυτό της πνευματικό κληρονόμο του Εβραϊκού πολιτισμού, τον οποίο προσέγγιζε με μία ανανεωμένη αίσθηση δημιουργικότητας. Έτσι, ο Halakhic Ιουδαϊσμός αισθάνεται άνετα με τη Δεξιά και είναι ανήσυχη με την Αριστερά.  

Επιπλέον, η Δεξιά και ο Halakhic Ιουδαϊσμός μοιράζονται μία αντιφατική αντίληψη του έξω κόσμου. Και οι δύο ομάδες πιστεύουν σε μία αιώνια σύγκρουση μεταξύ του Ισραήλ και των εθνών, είτε ένα πρόβατο ανάμεσα σε εβδομήντα λύκους ή ένας λύκος που τρομοκρατεί τους γύρω του, είτε «το χέρι των εθνών είναι το ανώτατο» (στην οποία περίπτωση θα συρθούμε μπροστά τους), ή «το χέρι του Ισραήλ είναι το ανώτατο» (περίπτωση κατά την οποία θα ρίξουμε την οργή μας επάνω τους). Οι προσπάθειες της Αριστεράς να επιλύσει την «αιώνια σύγκρουση» μεταξύ του Ισραήλ και των Αράβων και ολόκληρου του κόσμου, καθιστώντας το έτσι ικανό να ενταχθεί στην οικογένεια των εθνών ως ένα «κανονικό» μέλος, θεωρείται από ένα μέρος της Δεξιάς και του halakhic Ιουδαϊσμού, ως απειλή για τη «μοναδικότητα» του Εβραϊκού Λαού. Αν δεν υπάρχει εχθρός και καμία δίωξη και κανένα μαρτύριο, λένε κάποιοι από τη Δεξιά και από το θρησκευτικό στρατόπεδο, θα μπούμε στον πειρασμό από τον έξω κόσμο και θα χάσουμε τη μοναδική μας ταυτότητα. Η ταυτότητα είναι, όπως φαίνεται γι’ αυτούς, το προϊόν της δίωξης, του αποκλεισμού και της συνεχούς παρουσίας ενός εχθρού. Η κατάσταση της σύγκρουσης γίνεται αντιληπτή ως «φιλική», γνωστή από τα χρονικά της Εβραϊκής ιστορίας: σχεδόν κάθε Εβραϊκή γιορτή έχει ρίζες είτε σε νίκη είτε σε ήττα. Η κοινή μας μνήμη είναι γεμάτη με τραγωδία και σωτηρία. Μια «φυσιολογική» κατάσταση, από την άλλη πλευρά, στην οποία δεν υπάρχει «αντίπαλος και εχθρός» (η ίδια κατάσταση την οποία επεδίωκε ο Herzlian Σιωνισμός και την οποία ο Εργατικός Σιωνισμός συνεχίζει να επιδιώκει) φαίνεται σε αρκετούς από τη Δεξιά και πολλούς εκφραστές του halakhic Ιουδαϊσμού, ως απειλή για την ταυτότητά μας. «Σε κάθε γενιά υπάρχουν εκείνοι που ανυψώνονται για να μας εκμηδενίσουν και ο Άγιος, ευλογημένος ας είναι, μας σώζει από τα χέρια τους». Αν πλησιάσει η μέρα, κατά την οποία κανείς δε θα ανεγερθεί για να μας εκμηδενίσει, τι θα είναι η ταυτότητά μας; Ποιον, ο Άγιος, ευλογημένος ας είναι, θα σώσει; Υπάρχουν, όπως φαίνεται, πολλοί στη Δεξιά και μεταξύ των θρησκευόμενων, που δεν ενδιαφέρονται για τα ίδια τα Εδάφη, αλλά για την ανάγκη για διαρκή σύγκρουση.

Το ρήγμα ανάμεσα στον τηρητή και τον μη τηρητή είναι ένα γεγονός για πάνω από ενάμιση αιώνα. Ωστόσο, αυτό το ρήγμα δεν πρέπει να είναι το τέλος του κόσμου. Μπορεί επίσης να είναι μία θετική δύναμη, αν όλες οι πλευρές ακούσουν αληθινά η μία την άλλη – όχι με τη γλυκιά και συναισθηματικά ακρόαση του ιεραποστόλου και όχι με την αλαζονική ακρόαση όσων έχουν όλες τις απαντήσεις. Πρέπει να υπάρξει ενεργός και χρήσιμος διάλογος μεταξύ του Halakhic Ιουδαϊσμού και των άλλων κληρονόμων του Εβραϊκού πολιτισμού – τα ανεκτικά και δυναμικά στοιχεία του Mizrahi Ιουδαϊσμού, της Εβραϊκής κουλτούρας του πρώιμου Σιωνισμού, της Εβραϊκής λογοτεχνίας, της Yiddish και Ladino κουλτούρας, των μη ορθόδοξων ρευμάτων του Ιουδαϊσμού – όλοι έχουν να κάνουν σημαντικές συνεισφορές στο σύγχρονο Εβραϊκό πολιτισμό. Αντί να φιλονικούμε επάνω στο άσκοπο ερώτημα, «ποιος από εμάς έχει μεγαλύτερη ομοιότητα με τον προ-προ-πάππου μας;», θα ήταν καλύτερο να συζητήσουμε τι πρέπει να κάνουμε με την κληρονομιά μας – τι είναι θεμελιώδες και τι έρχεται σε δεύτερη μοίρα και τι πρέπει να προστεθεί. Ένας ισχυρισμός που συχνά γίνεται από τους υποστηρικτές του halakhic Ιουδαϊσμού είναι, πως είναι η Τορά που διατήρησε τον Εβραϊκό λαό: αν δεν ήταν η Τορά, θα είχαν αφομοιωθεί από άλλα έθνη. Η αλήθεια, όμως, είναι κάπως διαφορετική. Δεν είναι οι κανόνες που διατήρησαν τους Εβραίους, αλλά οι Εβραίοι που επέλεξαν να τηρήσουν τους κανόνες. Ο Εβραϊκός Λαός επέζησε για χιλιάδες χρόνια από την αρετή εκατομμυρίων προσωπικών αποφάσεων που εκατομμύρια Εβραίοι – Εβραίοι που επέλεξαν να διατηρήσουν την ταυτότητά τους – έχουν πάρει για πολλές γενιές.

Ο Εσωτερικός Χάρτης είναι Αυτός που Πραγματικά Μετράει

Το φύσηγμα της τρομπέτας από κέρατα (shofar horn: μία τρομπέτα από κέρατα κριαριού, που χρησιμοποιούνταν από τους αρχαίους Εβραίους σε θρησκευτικές τελετές, αλλά και ως σήμα μάχης) στο Δυτικό Τείχος, στο τέλος του Πολέμου των Έξι Ημερών, έβγαλε το τζίνι από το μπουκάλι. Από τότε, θρησκευόμενα και κοσμικά, Αριστερά και Δεξιά, έχουν «αράξει» στο ζήτημα του πού θα είναι τα σύνορα του Ισραήλ και ποια σημαία θα κυματίζει πάνω από τους ιερούς τόπους. Αλλά οι ιεροί τόποι είναι ιεροί γι’ αυτούς που τους θεωρούν έτσι, με ή χωρίς σημαία. Η ιερότητά τους δεν αντλείται από τη σημαία. Και ενώ το ζήτημα των συνόρων είναι πράγματι βαρυσήμαντο, μόνο ένας τρελός θα το θεωρήσει ως το απόλυτο ζήτημα, με όλα τα άλλα ζητήματα να ξεθωριάζουν σε σύγκριση. Αυτό που βρίσκεται μέσα στα σύνορα είναι πολύ πιο σημαντικό από τη συγκεκριμένη γραμμή που τα οριοθετεί.

Το Ισραήλ μπορεί να είναι μία καρικατούρα ή ένα τέρας μέσα σε εκτεταμένα σύνορα, όπως θα μπορούσε κάλλιστα να είναι μία τίμια, ηθική, δημιουργική κοινωνία που εκτιμά την κληρονομιά της και βρίσκεται σε ειρήνη με τον εαυτό της, μέσα σε πιο περιορισμένα όρια. Είναι στην πραγματικότητα τρέλα να επιτρέψουμε στο ζήτημα των συνόρων να κυριαρχεί και να στρεβλώνει όλα τα άλλα. Τα σύνορα δεν ήταν ποτέ το μοναδικό ή το πιο σημαντικό ζήτημα στην εθνική μας ατζέντα. Πρέπει να ξυπνήσουμε, να ξεκολλήσουμε από αυτή την έμμονη ιδέα με τους χάρτες. Ήρθε η ώρα να ασχοληθούμε με την ουσία του θέματος: Τι είναι εδώ ως παρακαταθήκη για εμάς; Θα πραγματοποιήσουμε τελικά – αν όχι όλες μας τις ελπίδες, τότε τουλάχιστον δύο ή τρεις από αυτές;

Ο εσωτερικός χάρτης είναι αυτός που πραγματικά μετράει. Από τη μία πλευρά, υπάρχει το στρατόπεδο haredi, το οποίο δεν φιλοδοξεί ούτε σε ένα κράτος ούτε σε μία δημιουργική κοινωνία, αλλά σε μία στενόμυαλη ύπαρξη που μοιάζει όσο το δυνατόν πιο στενά με εκείνο του μικρού Εβραϊκού χωριού (shtetl) της Ανατολικής Ευρώπης. Από την άλλη πλευρά, είναι οι «Ελληνιστές» που δεν θέλουν τίποτα παραπάνω από το να απελευθερωθούν από το τρομερό βάρος του Εβραϊκού πολιτισμού, προκειμένου να δημιουργήσουν στο Ισραήλ, μία κοινωνία που μοιάζει με αυτό που οι άλλοι βλέπουν ως το καλύτερο της δυτικής εμπειρίας. Στη μέση βρίσκεται η σχολή σκέψης Bialik, η οποία επικαλείται την πολιτιστική κληρονομιά του Ιουδαϊσμού και συμβάλλει σε αυτήν, αναπτύσσοντας και ανανεώνοντάς την. Και τα δύο ακραία – τα απολιθώματα και οι Ελληνιστές – ενδιαφέρονται ελάχιστα για την Εβραϊκή γλώσσα: οι πρώτοι επιλέγουν να συμπεριφέρονται στη ζωή τους με τη γλώσσα Yiddish (Γερμανο-Εβραϊκή διάλεκτος) και οι τελευταίοι προτιμούν την Αγγλική γλώσσα.

Η επιλογή που αντιμετωπίζει ο θρησκευτικός Σιωνισμός είναι μεταξύ του διαλόγου με τη σχολή Bialik ή βαθμιαία ολίσθηση στην τελετουργική πτυχή haredi. Μόλις ξεκολλήσει από την εμμονή του με την επέκταση των συνόρων του Ισραήλ, ο θρησκευτικός Σιωνισμός θα μπορούσε εύκολα να γίνει όχι μόνο ένας πολιτικός σύμμαχος της σχολής Bialik, αλλά ένας καταλύτης ικανός να ενισχύσει τις γνήσιες αρχές του Εβραϊκού πολιτισμού. Εάν, από την άλλη πλευρά, η αφύπνιση από το όνειρο του «Μεγάλου Ισραήλ» οδηγεί τον θρησκευτικό Σιωνισμό προς τον Ιουδαϊσμό του γκέτο, η σχολή Bialik μπορεί να κινηθεί προς τους νέο-Ελληνιστές.  

Αν ασκείτε κριτική στον Ελληνισμό, τότε υπολογίστε κι εμένα, αλλά εάν ισχυρίζεστε ότι η μόνη απάντηση είναι να ζήσουμε όλοι σύμφωνα με το Shulhan Arukh, μη με κοιτάτε. Ο Shulhan Arukh σίγουρα έχει μία σημαντική θέση στον Εβραϊκό πολιτισμό, αλλά δεν είναι κυρίαρχος. Υπήρχε ζωή πριν από το Shulhan Arukh και υπάρχει ζωή πέρα από αυτό. Επιπλέον, υπάρχει Εβραϊκός πολιτισμός πάνω από το Shulhan Arukh. Η δημοκρατία και η ανεκτικότητα είναι απλώς εκφράσεις κάτι πολύ βαθύτερου: του ανθρωπισμού, η βάση του οποίου είναι ότι η ανθρωπότητα είναι πάντα ένα τέλος και ποτέ ένα μέσο. Αυτή η αρχή δεν είναι ένα «ξένο στοιχείο» ή μία «εισαγωγή», αλλά ρέει απευθείας από τον ραδιενεργό πυρήνα του Εβραϊκού πνεύματος.

Οι Bialik, Kaznelson και Gordon ποτέ δεν πίστευαν ότι θα έπρεπε «να ισοπεδώσουμε τον παλιό κόσμο». Ακόμα και ο Brenner δεν είπε ποτέ στους Εβραίους του Halakhah, «μπορείτε να κρατήσετε τις ιερές σας γραφές και άλλες απαρχαιωμένες αποσκευές». Είπαν, «είμαστε κι εμείς κληρονόμοι του Εβραϊκού πολιτισμού – όχι μοναδικοί κληρονόμοι, αλλά νόμιμοι κληρονόμοι». Ως νόμιμοι κληρονόμοι, δεν είμαστε σκλάβοι στην κληρονομιά μας, αλλά μπορούμε να επιλέξουμε να τονίσουμε μία άποψη και να υποβαθμίσουμε μία άλλη. Μπορεί να επιδιώξουμε να αναπτύξουμε μία «διαλεκτική» σχέση μεταξύ των Εβραίων και του πολιτισμού τους – μία σχέση, στην οποία είναι επίσης επιθυμητό ένα στοιχείο επανάληψης. Αυτό που ήκμασε χθες θα γονιμοποιήσει αυτό που θα ανθίσει αύριο και αυτό που θα ανθίσει αύριο, μπορεί πράγματι να μοιάζει με αυτό που ήκμασε προχθές. Οι πολιτισμοί έχουν εποχές. Για χιλιάδες χρόνια, ο Εβραϊκός πολιτισμός εμπλουτίστηκε από άλλους πολιτισμούς – στους οποίους, με τη σειρά του, άφησε το δικό του σήμα.

Όλα αυτά περικλείονται στη βιβλική φράση «επαναφέρετε το σήμερα στο παρελθόν», δεν μπορείτε να ανανεώσετε κάτι χωρίς το «παρελθόν» και το «παρελθόν» δεν έχει μέλλον χωρίς ανανέωση.

Αυτό το κείμενο, που δημοσιεύθηκε αρχικά στο «Secular Jewish Culture» αναδημοσιεύεται αποκλειστικά εδώ ευγενικά από τη Βιβλιοθήκη του Κοσμικού Ιουδαϊσμού και τον συντάκτη του τόμου, καθηγητή Yaakov Malkin. Το κείμενο μεταφράστηκε από τον Shmuel SermonetaGertel. Εικονογράφηση από τη Felice Pazner Malkin.

https://www.haaretz.com/israel-news/culture/.premium.MAGAZINE-amos-oz-there-is-no-judaism-without-debate-over-the-meaning-of-judasim-1.6875342?fbclid=IwAR0nVRqec-PunXGEdbBMOWt-JA0gQ7AHTT9D6yi5VcMfyH1SI1hqhxy_8X8