Haaretz Δευτέρα 14.15.2020
Elon Gilad
Εάν κατ΄αρχή οι Ραββίνοι αντιλαμβάνονταν την ικανότητα των Εβραίων να σπαταλούν τον χρόνο τους καλύτερα από το να μελετούν την Τορά, με την πάροδο του χρόνου θα τους ενθάρρυναν να παίζουν σκάκι, αρκεί να μην βάζανε στοιχήματα κατά την διάρκεια του Σαββάτου.

Ο πρωθυπουργός Μενάχεμ Μπέγκιν και ο σύμβουλος ασφαλείας του προέδρου των Η.Π.Α. Τζίμυ Κάρτερ, Μπεζίνσκυ παίζουν μια παρτίδα σκάκι στο Καμπ Ντέϊβιντ, στις 9 Σεπτεμβρίου 1978. Μωσέ Μίλνερ/GPO
Ο βασιλεύς Σολομών, σύμφωνα με τον εβραϊκό μύθο ήταν εξαιρετικός σκακιστής. Βέβαια αυτή η πληροφορία δεν ευσταθεί. Το σκάκι δεν είχε καν εφευρεθεί εκείνη την εποχή 3.000 χρόνια πριν, που υποθέτουν ότι έζησε ο βασιλιάς. Το παιγνίδι κατάγεται από την Ινδία και από ένα άλλο παιγνίδι με το όνομα «σαρατούνκα» (στα Σανσκριτικά ”τέσσερα μέρη») και πιθανόν να παιζόταν με ζάρια. Αυτό μπορεί να εξελίχθηκε στην σημερινή μορφή του παιγνιδιού, σύμφωνα με όσα μπορούμε να ξέρουμε σήμερα, τον 6ο ή πιθανόν στις αρχές του 7ου αιώνα, όπου εντοπίζεται η πρώτη αναφορά του παιγνιδιού στην Σασσανική Περσία. Εκεί ήταν γνωστό ως «σαταράγκ»
Σύντομα το παιγνίδι έφθασε στην Σασσανική Αυτοκρατορία, που είχε κατακτηθεί από Αραβικούς στρατούς. Οι νικητές υποδέχτηκαν το παιγνίδι με ενθουσιασμό. Του έδωσαν το αραβικό όνομα Σατράντζι και προς το τέλος της πρώτης χιλιετίας το παιγνίδι έλαβε μορφή εμμονής στο Αραβικό κόσμο.
Είναι πιθανό, ακόμα και ενδεχόμενο, ότι τα μέλη της εβραϊκής κοινότητας της Βαγδάτης και η γύρω περιοχή να έπαιζε αυτό το παιγνίδι κατά την διάρκεια των αιώνων της πρώτης χιλιετίας, χωρίς να υπάρχουν σχετικά στοιχεία. Μπορούμε όμως να ισχυριστούμε ότι το παιγνίδι απλώθηκε γρήγορα στον Αραβικό κόσμο, που εκείνη την περίοδο επεκτεινόταν από την Ινδία στην Ισπανία και από εκεί πέρασε στην Ευρώπη στο τέλος του 10ου αιώνα. Οι πρώτες ενδείξεις ότι οι Εβραίοι ασχολήθηκαν με το σκάκι προέρχονται από 11ο αιώνα την Γαλλία, αν και δεν υπάρχουν αποδείξεις.
Αναφορά στα κουτάβια
Στο Ταλμούδ, το βασικό κείμενο του Ραββινικού Εβραϊσμού, που γράφτηκε στην Βαβυλώνα, λίγο πριν φθάσει το σκάκι, υπάρχει μια νομική συζήτηση κατά πόσο η συνήθεια της συζύγου να ασχολείται διαρκώς με το «ναρσίρ» ή τα κουτάβια (αναφέρεται στο συγκεκριμένο παιγνίδι ή κυριολεκτικά στο παιγνίδι με τα κουτάβια) αποτελεί στοιχεία για διαζύγιο (Κετουμπώτ 61b).
Γνωρίζουμε από παλαιά στοιχεία ότι το Ναρντσιρ ήταν μια πρωτογενής μορφή του τάβλι, αλλά δεν ήταν γνωστό στον μεγάλο Εβραίο λόγιο Ρασί. Στα σχόλια του στο Ταλμούδ αναφέρεται στο «Νάντσιρ» ως «Εσιάκα» ή «Εσιακας» (βασιζόμενος στο χειρόγραφο). Αν ο Ρασί έψαχνε πως αναφέρεται αλλού, στην μητρική του γλώσσα τα αρχαία Γαλλικά αποκαλείτο «εσές», και αποτελεί, μια από τις πρώτες αναφορές του παιγνιδιού στην Γαλλία.
Μόνο τον 12ο αιώνα βρίσκουμε σαφείς αναφορές για το παιγνίδι σε εβραϊκές πηγές στην Ισπανία. Ο Εβραίος γιατρός, ποιητής και φιλόσοφος Γεούντα Αλέβι κάνει μια μικρή αναφορά στα παιγνίδι στο περίφημο βιβλίο του Ακουζάρι, όπου το συγκρίνει με ένα άλλο παιγνίδι., «Δύο Βασιλείς» (ίσως τάβλι) δηλώνοντας ότι το ένα είναι παιγνίδι τεχνικής και το άλλο παιγνίδι τύχης.
Ποίημα που έχει αφιερωθεί στον λόγιο Αβραάμ Ιμπν Εζρα, επίσης τον 12ο αιώνα στην Ισπανία, είναι η πρώτη εργασία στην Εβραϊκή φιλολογία για το σκάκι ως παιγνίδι. Το ποίημα είναι ένα είδος γρίφου, στο οποίο ουσιαστικά δεν αναφέρεται καθόλου το όνομα του παιγνιδιού. Ο αναγνώστης καλείται να το μαντέψει. Ξεκινάει: «Θα αναφερθώ σε ένα τραγούδι που μιλά για την οργάνωση μιας μάχης στην αρχαιότητα. Οργανώθηκε από ανθρώπους με αντίληψη και σοφία, που την τοποθέτησαν σε οκτώ γραμμές και κάθε γραμμή έχει ενσωματωθεί πάνω σε ένα ταμπλώ με οκτώ διαχωρισμούς. Αυτές οι γραμμές είναι δύο στρατόπεδα που παρατάσσονται το ένα απέναντι στο άλλο. Οι βασιλείς παρατάσσονται μαζί με τους στρατούς τους για να πολεμήσουν και η μάχη είναι μεταξύ των δύο από αυτούς» (Αγγλική μετάφραση από τον Αβραάμ Κιτς)
Αυτό το ποίημα παραθέτει αρκετές πληροφορίες για το παιγνίδι, τους κανόνες του όπως παιζόταν εκείνη την εποχή. Μαζί με κάποιες άλλες πληροφορίες από την εποχή του Μεσαίωνα, αποκαλύπτεται ότι οι κανόνες που γνωρίζουμε σήμερα, κωδικοποιήθηκαν στην Ευρώπη σε νεώτερες γενιές. Για παράδειγμα, τα πιόνια δεν ήταν μαύρα και άσπρα, αλλά μαύρα και κόκκινα και ήταν το μαύρο πιόνι που είχε την πρώτη κίνηση. Η «βασίλισσα» δεν ήταν βασίλισσα αλλά ένας σύμβουλος (φαρτζ) και μπορούσε να κάνει μία μόνο κίνηση την φορά, διαγώνια. Παράλληλα το «κρασί» ήταν ένας ελέφαντας (πιλ) και μπορούσε να κινηθεί δύο θέσεις, επίσης διαγώνια.
Ο Μαϊμονίδης, αναμφισβήτητα ο σπουδαιότερος Εβραίος λόγιος, που εμφανίστηκε στην Ισπανία τον 12ο αιώνα, αναφέρει επίσης το σκάκι στον αρχαίο εβραϊκό νομικό κώδικα – την Μισνά (Σανεντρίν 3:3) Το απόσπασμα που αναφερόμαστε ασχολείται με μαρτυρίες και ειδικά με αυτούς που δεν επιτρέπεται να δίνουν καταθέσεις. Όσοι έβαζαν στοιχήματα χαρακτηρίζονταν σκοτεινοί χαρακτήρες μη άξιοι εμπιστοσύνης – «παίκτες ζαριών και οργανωτές παιγνιδιών με περιστέρια». Ο Μαϊμονίδης υποστηρίζει ότι όσοι βάζουν στοιχήματα έπαιζαν σκάκι (Σατράμ) και τάβλι (Ναρντ). Δήλωνε ότι δεν πρέπει να παίζεις «αυτά τα παιγνίδια με λεφτά γιατί δεν πρέπει να ασχολείσαι με άχρηστες δραστηριότητες».

Ο Πρωθυπουργός Νταβίντ Μπεν Γκουριό παίζει σκάτι πάνω σε Ισραηλινό πολεμικό πλοίο, 29 Ιουλίου 1949 Πηγή: Κυβερνητικό Γραφείο Τύπου
Στην πραγματικότητα στην πάροδο των χρόνων, το να στοιχηματίζεις αποδείχτηκε ολέθρια μάστιγα μεταξύ των εβραϊκών κοινοτήτων, με τους Ραββίνους διαρκώς να προσπαθούν να αποβάλουν το ελάττωμα από τις κοινότητές τους, χωρίς επιτυχία. Πολλά παιγνίδια με στοιχήματα παίζονταν από Εβραίους, ιδιαίτερα κατά την διάρκεια των εορτών, συμπεριλαμβανομένων των ζαριών, σβούρας (ο προκάτοχος της σβούρας (σεβιβόν) του Χανουκά), Μονά-Ζυγά, τραπουλόχαρτα (από τον 15ο αιώνα και μετά) και άλλα. Σε πολλούς κοινοτικούς κανόνες εμφανίζονται απαγορεύσεις εξάσκησης αυτών των παιγνιδιών, προσωπικοί όρκοι που δίνονταν από Εβραίους να μην στοιχηματίζουν (μερικές φορές εξαιρούσαν συγκεκριμένα γεγονότα) και προσωρινές απαγορεύσεις για τα στοιχήματα που τηρούνταν για πολλά χρόνια, ιδιαίτερα μετά από κάποια καταστροφή.
Το σκάκι όμως συχνά εξαιρείτο από αυτές τους κανόνες, τις απαγορεύσεις και τους όρκους. Φαίνεται ότι οι Ραββίνοι αντιλήφθηκαν ότι το σκάκι είναι ένα παιγνίδι τεχνικής και όχι τύχης και ήταν η μόνη ανεκτή μορφή στοιχήματος, αν και μερικές φορές αυτοί που στοιχημάτιζαν μπορεί να είχαν καλυμμένο κεφάλι ή τα χρήματα μπορεί να είχαν αντικατασταθεί π.χ. από φρούτα.
Όπως έχουμε ήδη αναφέρει ο Μαϊμονίδης γνωστός Ραββίνος του Μεσαίωνα καταδίκασε το σκάκι όταν παιζόταν με χρήματα, όπως έκανε σε άλλο παράδειγμα τον 14ο αιώνα ο Καλώνυμος γιός του Καλώνυμου. Πάντως ήταν υπερβολικά σπάνιο να καταδικάζουν το παιγνίδι ολοσχερώς: αυτό ξεκίνησε τον 17ο αιώνα, όταν ο Ελιάου γιός του Σολομών Αβραάμ Ακοέν από την Σμύρνη έγραψε: «Αυτός που γνωρίζει τις ενδότερες σκέψεις κάποιου και μελετά τις καρδιές θα επιβάλει τιμωρία? στον άνθρωπο που σπαταλά τον χρόνο του μάταια, όταν είναι ελεύθερος από άσκηση εργασίας αντί να μελετήσει την Τορά ή να επ ισκεφθεί την ακαδημία να ακούσει τα λόγια των σοφών και τις προτροπές τους, να αποκτήσει γνώση και το φόβο του Θεού, να χάνει τον καιρό του παίζοντας σκάκι. Και αυτός που διαμαρτύρεται (για τις πράξεις του)θα λάβει την απάντηση ότι το κάνει για να οξύνει το μυαλό του. Και η αλήθεια του πράγματος είναι ότι έχει τραφεί με τον Νόμο του Θεού και τις μεθόδους του και γι΄αυτό διαλέγει να ακολουθήσει την Τορά». (Σεβέτ Μουσάρ 42)\
Η ανεμελιά του Σαμπάτ
Παρ΄όλα αυτές τις σπάνιες ηθικολογίες, εκείνο που γενικά ενδιέφερε τους ραβίνους ήταν αν επιτρέπεται να παίζεται το παιγνίδι κατά την διάρκεια του Σαμπάτ.
Ο Ραββίνος Γιεοσούα μπεν Σιμόν Μπαρούχ τον 16ο αιώνα στην βόρεια Ιταλία αναρωτιόταν αν το να παίζεις σκάκι μπορούσε να θεωρηθεί «εργασία» και τότε δεν θα μπορούσε να επιτραπεί, διότι η κίνηση από τα πιόνια έδειχνε παρόμοια με την μουσική. Αλλά αποφάσισε ότι δεν ήταν αυτό το θέμα και ότι μπορεί το σκάκι να παίζεται το Σάββατο.
Ο πολύ σπουδαίος Ραββίνος της Κρακοβίας Μόζες Ίσερλες συμφώνησε, αλλά αισθάνθηκε την ανάγκη να ξεκαθαρίσει ότι επιτρέπεται να παίξει κάποιος σκάκι το Σαμπάτ, αλλά όχι με χρήματα.
Με την πάροδο του χρόνου, η επιεικής ραββινική συμπεριφορά προς το σκάκι που διέφερε από τα άλλα παιγνίδια, όπως τα χαρτιά οδήγησε τις εβραϊκές κοινότητες προς το παιγνίδι αυτό. Στην πραγματικότητα ενσωματώθηκε τόσο πολύ στην εβραϊκή ζωή, που άρχισαν να εμφανίζονται γύρω του παραδόσεις.
Απόψεις του κοινού
Άρχισαν να κυκλοφορούν ιστορίες για βασιλείς και σπουδαίους ραββίνους που έπαιζαν σκάκι. Επίσης ακούστηκαν φήμες για ένα έθιμο να αποκτούν ειδικά σετ σκακιού με ασημένια πιόνια για να παίζουν τα Σαββάτα και τις γιορτές. Το σκάκι απέκτησε και την δική του «εβραϊκή» γιορτή, όπως η σβούρα ήταν συνδεδεμένη με το Χανουκά. Έγινε επίσης συνήθεια για τους Εβραίους να παίζουν σκάκι την παραμονή των Χριστουγένων, ημέρα κατά την οποία οι Εβραίοι της Ανατολικής Ευρώπης απείχαν από την μελέτη της Τορά, διότι σύμφωνα με μια παράξενη προκατάληψη ο Ιησούς έβγαινε από έναν υπόνομο και άρπαζε Εβραιόπαιδα.
Όταν εμφανίστηκαν επαγγελματίες σκακιστές τον 19ο αιώνα, το σκάκι είχε ενσωματωθεί τελείως στην Εβραϊκή ζωή. Αυτή η κατάσταση σε συνδυασμό με
το πιθανό υψηλότερο επίπεδο διάνοιας στην κοινότητα οδήγησε κάποιους από τους νέους επαγγελματίες παίκτες σκακιού και συγγραφείς να είναι Εβραίοι. Και όταν το 1886 διοργανώθηκε το πρώτο παγκόσμιο πρωτάθλημα σκάκι, ήταν ο Γουίλχελμ Στέϊνιτζ, γιός ενός ράφτη από το εβραϊκό Γκέττο της Πράγας, που κέρδισε τον διαγωνισμό και διατήρησε τον τίτλο μέχρι το 1894. Τελικά νικήθηκε από τον Εμάνουελ Λάσκερ, Εβραίο από το Μπάρλινεκ της Πολωνίας (τότε τμήμα της Πρωσίας) που ανακηρύχτηκε διεθνής πρωταθλητής μέχρι το 1921.
Η βασιλεία των Εβραίων πρωταθλητών στο σκάκι δυστυχώς δεν διάρκεσε. Η εξόντωση του Ευρωπαϊκού Εβραϊσμού στο Ολοκαύτωμα συνδέθηκε με την εξέλιξη του παιγνιδιού σε μεγαλύτερες κοινότητες, την εξάλειψη της εβραϊκής παρουσίας στην ελίτ του σκακιού, αν και πολλοί διεθνείς πρωταθλητές είχαν Εβραίους γονείς ή προγόνους και το ποσοστό των εβραίων πρωταθλητών παραμένει μέχρι σήμερα δυσανάλογα υψηλό.֍