Future of Jewish, Σάββατο 12.7.2025
Erica Smith
Αυτό συμβαίνει όταν τιμούμε μόνο ορισμένα θύματα της ιστορίας. Έχω περάσει χρόνια μέσα σε αρχεία του Ολοκαυτώματος.
Κι όμως, συνεχίζω να συναντώ σκεπτόμενους ανθρώπους που καταδικάζουν τον αντισημιτισμό του ναζισμού, αλλά φοράνε μπλουζάκια με τον Τσε και παραθέτουν λόγια του Μάο χωρίς δισταγμό. Γιατί;
Γιατί η σβάστικα είναι ταμπού (όπως πρέπει να είναι), αλλά το σφυροδρέπανο μπορεί να εμφανίζεται σε μπλουζάκια και πλακάτ διαμαρτυρίας; Γιατί διδάσκουμε το Ολοκαύτωμα αλλά σπάνια αναφέρουμε τα γκούλαγκ; 1
Είμαι ηθικά μπερδεμένη. Και αυτή η σύγχυση έχει σημασία, γιατί όταν καταδικάζουμε μόνο κάποια κακά και όχι άλλα, διαστρεβλώνουμε το τι σημαίνει ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Κανείς δεν χρειάζεται πειθώ ότι ο ναζισμός ήταν κακός. Χτίστηκε πάνω στην ιδέα της φυλετικής υπεροχής, του μιλιταρισμού και της αυταρχικής βίας. Δολοφόνησε 6 εκατομμύρια Εβραίους στο Ολοκαύτωμα και εκατομμύρια ακόμη στον δρόμο του προς τον παγκόσμιο πόλεμο.
Θυμόμαστε αυτά τα εγκλήματα επειδή ο κόσμος αναγκάστηκε να κοιτάξει. Μετά το 1945, οι Σύμμαχοι κατέλαβαν τη Γερμανία. Άνοιξαν τα αρχεία. Έκαναν τις Δίκες της Νυρεμβέργης. Αντιμετώπισαν τον τρόμο απευθείας.
Η αποναζιστικοποίηση έγινε κρατική πολιτική. Η άρνηση του Ολοκαυτώματος έγινε ταμπού. Και η ιστορία γράφτηκε, με τις φωνές των θυμάτων στο κέντρο.
Ο ναζισμός έχασε τον πόλεμο. Και μετά, έχασε και το αφήγημα.
Τώρα συγκρίνετε αυτό με τον κομμουνισμό.
Η Σοβιετική Ένωση διήρκεσε περισσότερο, σκότωσε περισσότερους σε απόλυτους αριθμούς και εξαπλώθηκε ευρύτερα. Ο Στάλιν προκάλεσε λιμό στην Ουκρανία που σκότωσε 3 έως 7 εκατομμύρια ανθρώπους. Το "Μεγάλο Άλμα προς τα Εμπρός" του Μάο σκότωσε μεταξύ 20 και 45 εκατομμυρίων. Το καθεστώς του Πολ Ποτ στην Καμπότζη εκτέλεσε έως και 2 εκατομμύρια ανθρώπους μέσα σε λίγα χρόνια
Κι όμως, μέχρι σήμερα, ο κομμουνισμός συχνά υπερασπίζεται ως μια ευγενής ιδέα που απλώς εφαρμόστηκε άσχημα.
Γιατί δεν υπήρξε Νυρεμβέργη για τον Στάλιν; Γιατί ο κόσμος δεν απαίτησε δίκες για τους αρχιτέκτονες των γκούλαγκ; Γιατί δεν μνημονεύονται τα θύματα του Μάο;
Η ήττα του ναζισμού αποκάλυψε τα εγκλήματά του. Η μακροημέρευση του κομμουνισμού τού επέτρεψε να ανανεώσει την εικόνα του.
Ακόμα πιο ανησυχητικό: Και οι δύο ιδεολογίες στόχευσαν τους Εβραίους. Ο φασισμός μέσα από τη φυλή. Ο κομμουνισμός μέσα από την τάξη. Αλλά και στις δύο περιπτώσεις, οι Εβραίοι παρουσιάστηκαν ως απειλές: ελίτ, συνωμότες, προδότες.
Μια μορφή αντισημιτισμού τη διδάσκουμε ως γενοκτονία. Την άλλη σχεδόν δεν τη διδάσκουμε καθόλου.
Ο φασισμός και ο κομμουνισμός συχνά αντιμετωπίζονται ως αντίθετοι. Αλλά δεν είναι.
Βρίσκονται στο ίδιο αυταρχικό φάσμα: βασισμένοι στην ιδεολογική καθαρότητα, την επιβεβλημένη ομοιομορφία και την αναζήτηση εχθρών. Για τους Ναζί, ο εχθρός ήταν φυλετικός: οι Εβραίοι ως δηλητήριο για το Άριο έθνος. Για τους κομμουνιστές, ήταν ταξικός: καπιταλιστές, διανοούμενοι, αντιφρονούντες — συχνά και πάλι Εβραίοι.
Ναι, είχαν διαφορετικές δικαιολογίες. Αλλά τα αποτελέσματα συνέκλιναν: καταστολή, φόβος, απανθρωποποίηση και μαζικός θάνατος.
Οπότε όταν κάποιος λέει: «Αυτό δεν ήταν πραγματικός κομμουνισμός», θέλω να ρωτήσω: Δεν έγινε σωστά ο λιμός του Χολοντομόρ 2; Τα γκούλαγκ δεν ήταν αρκετά ιδεολογικά καθαρά; Ο Στάλιν είχε απλώς μια κακή μέρα;
Γιατί κάθε φορά που το δοκιμάζουμε, τελειώνει με τον ίδιο τρόπο.
Όλοι γνωρίζουμε ότι ο ναζισμός ήταν αντισημιτικός. Αλλά και ο κομμουνισμός ήταν — απλώς με πιο ήσυχο τρόπο.
Ο Στάλιν απαγόρευσε τα εβραϊκά. Έκλεισε συναγωγές. Εκτέλεσε Εβραίους ποιητές και διανοούμενους στη «Νύχτα των Δολοφονημένων Ποιητών». Προώθησε τη «Συνωμοσία των Γιατρών», κατηγορώντας Εβραίους γιατρούς ότι ήθελαν να δολοφονήσουν σοβιετικούς ηγέτες. Η σοβιετική προπαγάνδα παρουσίαζε τον σιωνισμό ως ιμπεριαλισμό και εξίσωνε τον ιουδαϊσμό με προδοσία.
Αλλά πόσο συχνά διδάσκονται αυτά τα γεγονότα; Πού είναι τα μνημεία για τους Εβραίους που πέθαναν σε σοβιετικές φυλακές ή εξαφανίστηκαν σε εκκαθαρίσεις;
Ο ναζισμός φυλετικοποίησε τον αντισημιτισμό. Ο κομμουνισμός τον όπλισε πολιτικά. Και οι δύο διέγραψαν την εβραϊκή ταυτότητα. Αλλά μόνο ο ένας καταδικάζεται οικουμενικά.
Ο αντισημιτισμός είναι πιο επικίνδυνος όταν σταματά να φαίνεται σαν μίσος. Όχι όταν φωνάζεται από νεοναζί ή ζωγραφίζεται με σβάστικες, αλλά όταν λέγεται ήρεμα από καθηγητές, αναλυτές ή διασημότητες. Όταν κρύβεται πίσω από λέξεις όπως «δικαιοσύνη», «αποαποικιοποίηση» ή «αντι-ελιτισμός». Όταν εμφανίζεται σε πανεπιστημιακά ψηφίσματα, συνθήματα διαδηλώσεων ή άρθρα γνώμης, χωρίς ποτέ να λέει τη λέξη «Εβραίος».
Τότε εξαπλώνεται. Τότε είναι πιο δύσκολο να ονομαστεί. Και τότε προκαλεί τη μεγαλύτερη ζημιά, γιατί ακούγεται λογικός, ακόμη και δίκαιος — μέχρι να είναι αργά.
Όχι όλες οι επαναστάσεις δεν είναι ίδιες.
Ο μόνος λόγος που οι Διαφωτιστικές και οι Μαρξιστικές επαναστάσεις μπαίνουν κάτω από την ίδια λέξη είναι επειδή και οι δύο αναδιοργανώνουν την κυβέρνηση. Αλλά εκεί τελειώνουν οι ομοιότητες.
Οι επαναστάσεις του Διαφωτισμού —η Αμερικανική Επανάσταση, οι πρώιμοι Γάλλοι επαναστάτες και τα φιλελεύθερα κινήματα στην Ευρώπη— βασίζονταν στην ελευθερία συνείδησης και έκφρασης, στα ατομικά δικαιώματα και στην περιορισμένη κυβέρνηση. Ήταν χαοτικές, ελαττωματικές και μερικές φορές υποκριτικές. Αλλά χτίστηκαν πάνω στην ιδέα ότι οι άνθρωποι έχουν αξία και ότι η ελευθερία πρέπει να προστατεύεται.
Οι κομμουνιστικές επαναστάσεις ήταν κάτι τελείως διαφορετικό. Γεννημένες από τη μαρξιστική θεωρία και διαστρεβλωμένες από τον Λένιν, τον Στάλιν και τον Μάο, δεν αφορούσαν τον περιορισμό της εξουσίας· αφορούσαν την απόλυτη συγκέντρωσή της. Αυτές οι επαναστάσεις αναζητούσαν την ουτοπία μέσω του ελέγχου, όχι της ελευθερίας. Αντικατέστησαν τους μονάρχες με την ιδεολογία και στέφθηκαν το κράτος ως νέο θεό.
Αντίθετα, ο φασισμός δεν ξαναέχτισε το κράτος· απορρόφησε και όπλισε αυτό που υπήρχε ήδη. Δεν ονειρευόταν να ξαναφτιάξει τον κόσμο, απλώς να τον «καθαρίσει» και να διατηρήσει το έθνος ως είχε. Γι’ αυτό ο φασισμός κατατάσσεται στη Δεξιά: δεν ανέτρεπε τις δομές· τις ενίσχυε με βία.
Και εδώ είναι η στροφή: Μόνο όταν μια επανάσταση ορίσει πώς κατανέμεται η εξουσία —αν σέβεται την ατομική αυτονομία ή την κεντρικοποιεί— φτάνουμε στο ερώτημα της οικονομίας. Οι επαναστάσεις του Διαφωτισμού έτειναν προς τον καπιταλισμό ως επακόλουθο της ατομικής ελευθερίας.
Αλλά βλέπουμε αυτό να διαβρώνεται. Εν τω μεταξύ, και τα σοσιαλιστικά και τα φασιστικά καθεστώτα βασίζονται στην ανακατανομή, απλώς με διαφορετικούς μηχανισμούς. Και στα δύο, η κυβέρνηση —όχι το άτομο— ελέγχει τους όρους της συμμετοχής.
Γι’ αυτό και οι μοναρχίες, ιδιαίτερα οι απόλυτες, μπορούν να ανήκουν στο ίδιο αυταρχικό φάσμα. Δεν είναι η σημαία ή ο τίτλος που ορίζει την τυραννία. Είναι η δομή της εξουσίας.
Να η αλήθεια που κανείς δεν θέλει να παραδεχτεί: Η ουτοπία πάντα έχει τίμημα. Οι φιλελεύθερες δημοκρατίες, όσο ελαττωματικές κι αν είναι, χτίζονται πάνω στην ιδέα της διαπραγματευμένης ελευθερίας· παραιτείσαι από ορισμένα δικαιώματα (όπως η κλοπή ή η βία) με αντάλλαγμα κοινή προστασία και τάξη. Αλλά η ψυχή σου παραμένει δική σου.
Τα κομμουνιστικά και φασιστικά καθεστώτα απαιτούν πλήρη παράδοση. Δεν υπακούς απλώς σε νόμους· παραδίνεις όλο σου το είναι στο όραμα του κράτους για το καλό. Γι’ αυτό αυτά τα συστήματα δεν μπορούν να ανεχθούν διαφωνία, θρησκεία ή συνείδηση. Δεν κυβερνούν απλώς τη συμπεριφορά· προσπαθούν να ξαναπλάσουν τον άνθρωπο.
Και έτσι το όνειρο της ουτοπίας γίνεται εφιάλτης.
Η συλλογική δράση δεν είναι το πρόβλημα — ο τρόπος που γίνεται είναι. Η δημοκρατία βασίζεται σε εθελοντική συλλογική δράση: άνθρωποι που συγκεντρώνονται, ψηφίζουν, συζητούν, διαφωνούν. Ακόμα και η εβραϊκή ιδέα του μινιάν (απαραίτητη δεκάδα για θρησκευτικές τελετές) βασίζεται στην παρουσία, τον διάλογο και τη συναίνεση.
Αυτό δεν είναι το ίδιο με τον αυταρχικό κολεκτιβισμό, όπου το άτομο αναμένεται να παραδώσει τη συνείδησή του στο κράτος. Η υγιής συλλογική δράση προστατεύει τα δικαιώματα, χτίζει συναίνεση και σέβεται τη διαφορά. Ο αυταρχικός κολεκτιβισμός τιμωρεί τη διαφωνία, πνίγει τη συνείδηση και μετατρέπει τους ανθρώπους σε εργαλεία.
Ναι, η κοινότητα έχει σημασία. Αλλά μόνο όταν ξεκινά από την αλήθεια ότι και το άτομο έχει σημασία.
Αυτό είναι το σημείο που με στοιχειώνει: Ακόμα και μετά από όλα —μετά τα γκούλαγκ, τους λιμούς, τις εκκαθαρίσεις— ακούμε ανθρώπους να υπερασπίζονται το όνειρο. «Ο πραγματικός κομμουνισμός δεν δοκιμάστηκε ποτέ», λένε. «Ήταν απλώς κακή ηγεσία».
Αλλά δοκιμάστηκε. Ξανά και ξανά. Και αποτυγχάνει κάθε φορά, όχι λόγω σαμποτάζ ή κακής διαχείρισης, αλλά επειδή είναι δομικά εχθρικός προς την πολυπλοκότητα, τη διαφορά και τη διαφωνία. Το όνειρο είναι τόσο καθαρό, που διαγράφει τους ανθρώπους.
Κι όμως επιστρέφουμε σ’ αυτό, ξανά και ξανά, σαν αυτή τη φορά, επιτέλους, να τελειώσει διαφορετικά. Δεν χρειάζεσαι τον Στάλιν για να επαναληφθεί το μοτίβο. Χρειάζεσαι μόνο το ένστικτο.
Σήμερα, ο κομμουνισμός δεν εμφανίζεται με κόκκινες σημαίες και γκούλαγκ. Εμφανίζεται ως ιδεολογική ομοιομορφία μεταμφιεσμένη σε δικαιοσύνη, έλεγχος της γλώσσας με την ετικέτα «πρόοδος», λογοκρισία που αποκαλείται «ασφάλεια» και ταξικό μίσος ντυμένο ως ηθική. Αυτή είναι η ήπια μορφή ολοκληρωτισμού, αλλά το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: η διαφωνία τιμωρείται, το συλλογικό είναι ιερό και —για άλλη μια φορά— οι Εβραίοι θεωρούνται ύποπτοι, είτε επειδή είναι «πολύ προνομιούχοι», «πολύ δυτικοί» ή «πολύ σιωνιστές».
Δεν είναι κομμουνισμός κατ’ όνομα, αλλά το ένστικτο είναι παρόν.
Ακόμα και στη Δεξιά, όπου κάποτε η στήριξη στο Ισραήλ λειτουργούσε ως φραγμός στον απροκάλυπτο αντισημιτισμό, βλέπουμε πλέον ρωγμές. Πρόσωπα όπως η Κάντας Όουενς φλερτάρουν ανοιχτά με συνωμοσιολογικές φράσεις για την εβραϊκή επιρροή, ενώ ο Τάκερ Κάρλσον (πρώην στυλοβάτης του παραδοσιακού συντηρητισμού) έχει υιοθετήσει αφηγήσεις ποτισμένες με συγκαλυμμένο αντισημιτισμό. Η μετατόπιση δεν είναι πάντα ρητή. Αυτό είναι που την καθιστά επικίνδυνη. Μεταμφιέζει το παλιό μίσος σε νέα ρητορική, επιτρέποντάς του να εμφανίζεται ως κριτική αντί να αποκαλυφθεί ως αυτό που είναι: ένας επανασυσκευασμένος ρατσισμός.
Κι αυτό δεν προέρχεται από τις παρυφές. Περιμένουμε αντισημιτισμό από τον Νικ Φουέντες. Τον περιμένουμε από ακραίες αριστερές συλλογικότητες που φωνάζουν για ιντιφάντα. Αλλά τώρα προέρχεται από σεβαστά ιδρύματα και δημόσια πρόσωπα — από τα Πανεπιστήμια της Ivy League μέχρι διακεκριμένους influencers, από δημοφιλείς σχολιαστές μέχρι μέλη διδακτικού προσωπικού.
Εκεί είναι που ο αντισημιτισμός γίνεται πιο επικίνδυνος: όχι όταν εξοργίζεται, αλλά όταν πείθει.
Η Ρουάντα είχε δικαστήρια. Η Νότια Αφρική είχε επιτροπές αλήθειας. Το Κόσοβο είχε διεθνή δικαστήρια.
Αλλά πού ήταν η λογοδοσία για τα εγκλήματα του κομμουνισμού; Για τους Εβραίους ποιητές που εκτελέστηκαν στη Μόσχα; Για τα παιδιά που πέθαναν από την πείνα στην Ουκρανία; Για τους πιστούς που εξαφανίστηκαν επειδή αρνήθηκαν τη λατρεία του κράτους;
Φαίνεται πως θρηνούμε μόνο ορισμένα θύματα. Και η ιστορία παραμένει διαστρεβλωμένη μέχρι να θρηνήσουμε όλα.
Γι’ αυτό είμαι ηθικά μπερδεμένη. Δεν καταλαβαίνω γιατί καταδικάζουμε τον αντισημιτισμό του ναζισμού αλλά δικαιολογούμε εκείνον του κομμουνισμού. Δεν καταλαβαίνω γιατί κάνουμε δίκες για τους φασίστες και γράφουμε διδακτορικές διατριβές για τους μαρξιστές. Δεν καταλαβαίνω πώς ένα σύστημα που δολοφόνησε εκατομμύρια μπορεί ακόμα να αποκαλείται «ιδεαλιστικό».
Περισσότερο απ’ όλα, δεν καταλαβαίνω γιατί οι Εβραίοι που εκκαθαρίστηκαν στη Μόσχα δεν θρηνούνται με τον ίδιο τρόπο όπως οι Εβραίοι που δηλητηριάστηκαν στους θαλάμους αερίων στο Άουσβιτς. Το αξίζουν. Η ιστορία το αξίζει. Κι εμείς το αξίζουμε —αν θέλουμε να μάθουμε κάτι από όσα προηγήθηκαν.
Γιατί, όταν ξεχνάμε τι έγινε ή το δικαιολογούμε ως «λάθος εφαρμογή», δεν ξεφεύγουμε από το παρελθόν. Το ξαναδημιουργούμε.֍
1. A system of forced labor camps in the Soviet Union from the 1930s to the early 1950s during Joseph Stalin’s rule.
2. The Holodomor, also known as the Ukrainian Famine, was a mass famine in Soviet Ukraine from 1932 to 1933 that killed millions of Ukrainians.
Both Nazis and Communists hate Jews. Only one is taught in schools.