Ynet.com Παρασκευή 29.8.2025
Δρ. Ελιέζερ Χαγιόν
Μετάφραση: Άγγελος Ραφαήλ

Το κύρος των μεγάλων δασκάλων της χαρεδικής γενιάς. Η υψηλή θέση των «μεγάλων» στην χαρεδική[1] κοινωνία είναι ένα σύγχρονο φαινόμενο που αναπτύχθηκε μόνο τα τελευταία 200 χρόνια. Πώς, στο όνομα της έννοιας «γνώμη της Τορά», διευρύνθηκε η επιρροή των ραβίνων – από την απάντηση σε ερωτήματα ερμηνείας του εβραϊκού νόμου έως την καθοδήγηση για το ποιον να ψηφίσουν στις εκλογές; Πόσο υποδεέστερο θεωρείται το κύρος των βουλευτών των χαρεδίμ στα μάτια του ίδιου του κοινού που τους εξέλεξε; Και πώς είναι δυνατόν ακόμη και ακαδημαϊκοί χαρεδίμ να αρνούνται να παραδεχτούν ότι οι μεγάλοι διδάσκαλοι της γενιάς μπορούν μερικές φορές να κάνουν λάθος; 

Ένα αγαπημένο αστείο διηγείται για έναν χαρεδικό βουλευτή που περιέγραψε την Κνεσέτ ως «μία μεγάλη τουαλέτα». Όταν ρωτήθηκε γιατί τότε παραμένει εκεί, απάντησε: «Οι gdoilim (όρος για τους μεγάλους δασκάλους της γενιάς [από τον πληθυντικό της λέξης gadol=μεγάλος στα Εβραϊκά], αλλά επίσης σημαίνει “κόπρανα” στη χαρεδική αργκό] με πιέζουν». Ωστόσο, αυτή η ευφυολογία δεν είναι απλώς μια φάρσα, και συχνά φαίνεται ότι ο κοσμικός Ισραηλινός δεν γνωρίζει την καθοριστική επιρροή που ασκούν οι «μεγάλοι» στην εσωτερική χαρεδική ατζέντα. 

Αυτό το αστείο αντικατοπτρίζει ένα σύγχρονο φαινόμενο που αναπτύχθηκε με μετεωρικό και απρόσμενο τρόπο τα τελευταία διακόσια χρόνια, και συνδέεται επίσης με μια ακόμη σημαντική αλλά ανομολόγητη διάσταση: τη μειονεκτική θέση των βουλευτών και των κομματικών παραγόντων στον χαρεδικό δρόμο. Η επίπληξη του ραβίνου Ιτσχάκ Γιόσεφ την περασμένη εβδομάδα, που απευθυνόταν στον πρόεδρο του κόμματος ΣΑΣ[2], Αριέ Ντερΐ, σύμφωνα με την οποία οι βουλευτές είναι «σελουχέι ραβανάν – απεσταλμένοι των σοφών, με όλο τον σεβασμό που τους αρμόζει», βασίζεται επίσης σε αυτήν την αντίληψη. 

Ο ραβίνος Ιτσχάκ Γιόσεφ λέει ότι οι βουλευτές είναι «ντελιβαράδες…!!![δικό μου] των σοφών ». 

Πώς κατέστη ο ανώτατος χαρεδικός ραβίνος υπέρτατη αυθεντία, αλάνθαστη στα μάτια των πιστών και με τόσο απόλυτη επιρροή μέσα στην χαρεδική κοινωνία; Ποια είναι η μυθική πηγή της δύναμης της διδασκαλίας του «μεγάλου της γενιάς» ή, όπως αποκαλείται με δέος, της «Γνώμης της Τορά»;

Η ιστορικο-κοινωνιολογική έρευνα συνδέει την «άνοδο των μεγάλων» με την ανάπτυξη της νεωτερικότητας τον 19ο αιώνα. Η Ορθοδοξία, ως κίνημα αντίδρασης στη νεωτερικότητα, προέβαλε μεταξύ άλλων και τον «μεγάλο» υπερ-κοινοτικό, τον πνευματικό άνθρωπο και την αυθεντία, του οποίου ο λόγος υπερέβαινε τα όρια της κοινότητάς του και δέσμευε ακόμη και μαζικά κινήματα, όπως το ορθόδοξο κίνημα που σήμερα είναι γνωστό με τη σύγχρονη ονομασία – ο χαρεδικός τομέας. 

Πολύ μεγάλοι ραβίνοι υπήρχαν βεβαίως και παλαιότερα· όμως για εκατοντάδες χρόνια το ισχυρό σώμα στην Ευρώπη ήταν η ίδια η εβραϊκή κοινότητα. Δεν κάλυπτε μόνο όλες τις ανάγκες των μελών της, αλλά διέθετε επίσης τεράστια εξουσία καταναγκασμού πάνω στο άτομο – με την πλήρη ενθάρρυνση των αρχών. Έτσι, οι επικεφαλής της κοινότητας μετατράπηκαν σε είδος τοπικών ηγεμόνων. Οι ραβίνοι ταυτίζονταν με τις κοινότητές τους και σε πολλές περιπτώσεις βρίσκονταν ταυτόχρονα επικεφαλής μιας τοπικής ιερατικής σχολής (γιεσιβά), που χρηματοδοτούνταν από την ίδια την κοινότητα. 

Η επιρροή του ραβίνου, όσο σπουδαίος λόγιος κι αν ήταν, δεν ξεπερνούσε πάντοτε κατά πολύ τα όρια της δικής του έδρας. 

Όμως τότε εμφανίστηκαν τα γενικότερα και τα εβραϊκά κινήματα του Διαφωτισμού, ο γαλλικός και ο αμερικανικός φιλελευθερισμός άρχισαν να ριζώνουν, και η επανάσταση της τυπογραφίας –που είχε ξεκινήσει αιώνες νωρίτερα– που μεταμορφώθηκαν σε μαζική επικοινωνία. Η μικρή κοινότητα άρχισε να χάνει από τις εξουσίες της, τα κινήματα έγιναν μαζικά, και νεαροί χαρεδίμ άρχισαν να ρέουν έξω από το εβραϊκό γκέτο. 

Παράλληλα με την άνοδο των «μεγάλων της γενιάς», άρχισε να διαμορφώνεται η έννοια της «Γνώμης της Τορά», όπως τη γνωρίζουμε σήμερα: η παραχώρηση εξουσίας στους μεγάλους της χαρεδικής Τορά να αποφασίζουν ακόμα και για δημόσια ζητήματα που δεν ήταν απαραίτητα θρησκευτικά. Τα μεγάλα κινήματα και η αποσύνθεση των κοινοτήτων απαιτούσαν πανεθνικές αποφάσεις που θα ίσχυαν, χωρίς αμφισβήτηση, για όλους. 

Το χαρεδικό ηγετικό κενό δημιούργησε ένα είδος πολιτικού κενού – αλλά όχι μόνο αυτό. Στο πολιτικό και επικοινωνιακό πεδίο άρχισαν να δρουν μεγάλα εβραϊκά εθνικά κινήματα, με προεξάρχουσα τη Σιωνιστική κίνηση, ενώ παράλληλα άνθισε μια επιδραστική εβραϊκή–κοσμική δημοσιογραφία. Η χαρεδική ηγεσία αναγκάστηκε να αντιδράσει. Στη δεκαετία του 1870 εμφανίστηκαν οι πρώτες χαρεδικές εφημερίδες. 

Η διεύρυνση της έννοιας «Γνώμη της Τορά». Παράλληλα άρχισε να διαμορφώνεται η αντίληψη της «Γνώμης της Τορά» όπως είναι γνωστή σήμερα: η παραχώρηση εξουσίας στους μεγάλους της χαρεδικής Τορά να αποφασίζουν σε δημόσια ζητήματα που δεν είναι απαραίτητα θρησκευτικά. Και αυτή η δοξασία υπήρξε προϊόν αναγκαιότητας: τα μεγάλα κινήματα και η αποσύνθεση των κοινοτήτων απαιτούσαν πανεθνικές αποφάσεις που θα ίσχυαν, χωρίς καμία αμφισβήτηση, για όλους. 

Η απόλυτη έννοια της «Γνώμης της Τορά» πέρασε από διάφορες μεταμορφώσεις κατά τη διάρκεια του τελευταίου αιώνα, όπως εξηγεί ο ερευνητής καθηγητής Μπινιαμίν Μπράουν – από την πίστη στην ικανότητα του «μεγάλου» να αντλεί με καθαρό τρόπο τη λύση των ερωτημάτων μέσα από την ίδια την Τορά, σύμφωνα με την αρχή «ψάξε μέσα της ξανά και ξανά, διότι τα πάντα βρίσκονται σε αυτήν» (παράθεμα από το Ταλμουδικό έργο Tractate Αβότ), έως την πίστη σε μια μυστικιστική ικανότητα, «θείο πνεύμα» ή θεϊκή παρουσία που κατοικεί στο σπίτι του «μεγάλου» και του επιτρέπει να αποφασίζει σε κρίσιμα ζητήματα, με δυνατότητα ακόμη και πρόβλεψης του μέλλοντος. Με τα χρόνια, η «Γνώμη της Τορά» απέκτησε καθεστώς μονοπωλίου σχεδόν σε κάθε τομέα δράσης της χαρεδικής κοινωνίας – τόσο στις σχέσεις της με τον έξω κόσμο όσο και στο εσωτερικό της. 

Η ενίσχυση του κύρους των «μεγάλων» είχε απτές συνέπειες στην καθημερινή χαρεδική πολιτική πραγματικότητα, και ένα από τα αποτελέσματα είναι η κλονισμένη θέση των πολιτικών, των εκπροσώπων του λαού. 

Ο πρόεδρος του πολιτικού κόμματος United Torah Judaism, βουλευτής Yitzhak Goldknopf, αποτελεί δώρο για την αντιπολίτευση και τεράστιο πονοκέφαλο για την κυβέρνηση. Οι τελευταίοι πιάνουν το κεφάλι τους κάθε φορά που ξεστομίζει μια ακόμη αμήχανη, σχεδόν παράλογη δήλωση, και αναρωτιούνται –σίγουρα σιωπηλά– πώς στο καλό κατέληξε αυτή η καρικατούρα να είναι μέλος της Κνεσέτ. Στον Χασιδικό Goldknopf προστίθεται ο πρόεδρος της Degel HaTorah, ο Λιθουανικής καταγωγής βουλευτής Moshe Gafni, που κάνει τους γονείς εκατοντάδων πεσόντων του ισραηλινού στρατού να διερωτώνται γιατί μιλάει για τον πόλεμο και σκαλίζει τις πληγές τους, την ώρα που μάχεται να ενθαρρύνει τους νεαρούς Χαρεδίμ να μην καταταγούν. 

Η ανοησία και το θράσος μπορεί να βγάζουν κάθε φορά τους κοσμικούς Ισραηλινούς από τα ρούχα τους, όμως αυτοί δεν γνωρίζουν μια βασική αλήθεια: ο πρώην υπουργός και πρώην πρόεδρος της Οικονομικής Επιτροπής είναι υποδεέστερες, ίσως και γελοιοποιημένες φιγούρες στον Χαρεδικό δρόμο. Η σειρά από αστεία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα γύρω από την «απεργία πείνας» του πρώην υπουργού Meir Porush, στις χαρεδικές ομάδες WhatsApp, θα μπορούσε να γεμίσει μια ολόκληρη σειρά stand-up παραστάσεων του Lior Shlein [καυστικός stand upper]. Στις χαρεδικές εφημερίδες όπως Hamodia και Hamevaser ο Goldknopf και ο Porush ίσως φέρουν τον τίτλο «ραβίνος», αλλά στον χαρεδικό δρόμο θεωρούνται αμαθείς. 

Δεν πρόκειται απλώς για τις ανοησίες που βγαίνουν από το «σχολείο σκέψης» των Χαρεδικών βουλευτών, αλλά για άμεση συνέπεια του γεγονότος ότι η Χαρεδική κοινωνία περιστρέφεται γύρω από τον άξονα της «κοινωνίας των μελετητών». Το Χαρεδικό παιδί και ο έφηβος κατευθύνονται προς το θρησκευτικό πρότυπο, το χαρεδικό υπόδειγμα – τον «μεγάλο της γενιάς», με έμφαση στο ότι είναι επίσης σπουδαίος μελετητής. Πορτραίτα μυθικών μορφών όπως ο Chazon Ish (ραβίνος Avraham Yeshayahu Karelitz), ο ραβίνος Elazar Shach, οι μεγάλοι Χασιδικοί ραβίνοι/ηγέτες και ο ραβίνος Ovadia Yosef στολίζουν τα καροτσάκια των μωρών, ενώ τα ονόματά τους γίνονται το ιδανικό αποκορύφωμα κάθε ηθικής ομιλίας ή μαθήματος που παραδίδεται σε γιεσιβότ και σεμινάρια. 

Αυτό ισχύει για τους Λιθουανούς, τους Χασιντίμ και τους Σεφαρδίτες. Η επιδίωξη της κορυφής της μελέτης της Τορά αποτελεί τη φυσική προεπιλογή της χαρεδικής εκπαίδευσης· και όταν αυτή δεν ευοδώνεται –όπως συμβαίνει τις περισσότερες φορές εκ των πραγμάτων– οι «μεγάλοι της γενιάς» και οι λόγιοι παραμένουν σε μια υψηλή, απρόσιτη και συχνά ακατανόητη θέση για τον απλό λαό. «Δυσκολεύομαι, για να το θέσω ήπια, να καταλάβω τα λόγια των ραβίνων σχετικά με την απαγόρευση της στρατιωτικής θητείας για μαθητές γιεσιβά που δεν μελετούν, που είναι τεμπέληδες και βαριούνται», μου είπε αυτήν την εβδομάδα με ειλικρίνεια ένας χαρεντί γιατρός στην θρησκευόμενη Beitar Illit· «αλλά οι gdoilim (οι μεγάλοι) το είπαν, οπότε ποιοι είμαστε εμείς να διαφωνήσουμε». 

Η πνευματική ηγεσία αποφασίζει. Στην πόλη υπερορθοδόξων Elad, στις τελευταίες τοπικές εκλογές κατέβηκε υποψήφιος ο Yisrael Porush, γιος του Meir Porush βουλευτή του κόμματος Agudat Israel. Παρά την εντολή του gadol hador (ο «μεγάλος της γενιάς»), σημαντικό τμήμα του Λιθουανικού ρεύματος αντιτάχθηκε στον υποψήφιο και ευχόταν την ήττα του. Ωστόσο, σε συνομιλίες με κατοίκους της περιοχής, αυτοί μου δήλωναν ξανά και ξανά: «Λυπάμαι που το παραδέχομαι, αλλά στο τέλος θα ψηφίσω Porush. Ο ραβίνος είπε, κι εγώ δεν μπορώ να αντέξω τη σκέψη ότι εξαιτίας μου θα θιγεί η τιμή του». 

Στις εκλογές του 2013, το κόμμα Shas είχε μια αδύνατη τριπλή ηγεσία: Eli Yishai, Aryeh Deri και Ariel Atias. Ωστόσο, η συζήτηση που επικρατούσε στη συναγωγή μας ήταν: «Θα ψηφίσουμε Shas, γιατί μόνο και μόνο αν δούμε το χαμόγελο του ραβίνου Ovadia, όταν θα του ανακοινώσουν το βράδυ τα αποτελέσματα, αξίζει τα πάντα». 

Σε ένα ακαδημαϊκό συνέδριο στο οποίο προσκλήθηκα να συμμετάσχω, μια Haredi ακαδημαϊκός, απόφοιτη του «Beit Yaakov», έδωσε διάλεξη μπροστά σε «μοντέρνους Haredim» σχετικά με τον κόσμο των yeshivot [ιερατικές σχολές]. Το ύφος της προκάλεσε κάποια αμηχανία στους ακροατές, αλλά πραγματική θύελλα ξέσπασε όταν είπε, ίσως εκ παραδρομής, ότι ακόμη και gdoilim όπως ο rabbi Dov Lando, ο rabbi Moshe Hillel Hirsch και ο rabbi Yitzhak Yosef έκαναν λάθη όχι μία φορά κατά τη διαδρομή τους. Το κοινό, που αποτελούνταν από νεαρούς Haredi ακαδημαϊκούς, σηκώθηκε όρθιο, εκτόξευσε βαριές κουβέντες στη διαλέκτρια και απείλησε να «ανατινάξει» την ομιλία. 

Ακόμα και Haredi πολιτικοί που χαίρουν εκτίμησης, όπως ο Aryeh Deri, ανταμείβονται μόνο για την «πονηριά» τους και την επιρροή τους. «Ο Deri παίζει τον Netanyahu στο μικρό του δάχτυλό», λένε με ευχαρίστηση νεαροί Haredim, αλλά ούτε αυτοί τον θεωρούν πηγή αυθεντίας. Η δήλωση του Rishon LeZion ότι ο Deri είναι απλώς “shluḥa de-rabbanan” (απεσταλμένος των σοφών) έχει στέρεη βάση – και έχει δοκιμαστεί επανειλημμένα από σεφαραδίτες Haredi πολιτικούς που επιχείρησαν να αμφισβητήσουν την πνευματική ηγεσία του Shas. Όλοι, με την πάροδο των χρόνων, απέτυχαν ξανά και ξανά. 

Όταν οι συνεργάτες του Deri απείλησαν το 2012 ότι θα ίδρυε ανταγωνιστικό κόμμα στη Shas, δημοσίευσα άρθρο σε κεντρικό Haredi ειδησεογραφικό ιστότοπο, όπου στοιχημάτισα τον ετήσιο μισθό μου ότι η απειλή αυτή ποτέ δεν θα πραγματοποιούνταν. Ο Deri, έμπειρος πολιτικός, γνώριζε ότι οι ρητορικές του ικανότητες και όλη η πολιτική του πείρα εξαφανίζονταν μπροστά σε μία και μόνη δήλωση ή ανακοίνωση του ραβίνου Ovadia. Το ίδιο προσκήνιο χρησιμοποιώ για να στοιχηματίσω ξανά τον μισθό μου για την επόμενη δεκαετία ότι την ημέρα που οι Goldknopf, Gafni και Porush θα επιχειρήσουν να ιδρύσουν ανεξάρτητο κόμμα, δεν θα ξεπεράσουν το όριο των 3.000 ψήφων. 

Μία ακόμη σημαντική συνέπεια των ιστορικών και κοινωνιολογικών συμπερασμάτων που περιγράφηκαν εδώ είναι η αργή κίνηση των εσωτερικών χαρεδικών διεργασιών. Στα μέσα ενημέρωσης ή στον κοσμικό δρόμο υπάρχουν εκείνοι που πιστεύουν ότι, αν οι εκπρόσωποι του χαρεδικού κοινού ωθηθούν απλώς στο οικονομικό αδιέξοδο – οι χαρεδοί νέοι θα κινηθούν μαζικά προς τα στρατολογικά γραφεία. Στο τέλος, είναι πεπεισμένοι, οι haredim πρέπει να θρέψουν τα παιδιά τους. Θα χτυπήσουν την πόρτα του Eichler και του Deri [βουλευτές των υπερορθοδόξων κομμάτων], και αυτοί θα κληθούν να δώσουν απαντήσεις. 

Όμως όσοι σκέφτονται έτσι ξεχνούν ότι η δύναμη των εκπροσώπων δεν είναι μόνο περιορισμένη – είναι ατελέσφορη. Η δύναμη του «gadol», όπως ειπώθηκε, είναι ουσιαστικά ισχυρότερη από εκείνη του απλού απεσταλμένου του.

Τι απομένει να γίνει; Να πεισθούν ίσως οι ίδιοι οι ραβίνοι; Να «μετακινήσουν» τους «gdoιlim» από τη «Γνώμη της Τορά» που υιοθέτησαν; Και εδώ εμφανίζεται η κοσμική άγνοια, η οποία δεν αντιλαμβάνεται ότι η θρησκευτική σύλληψη του «gadol» βασίζεται στον φόβο. Ο φόβος αυτός απορρέει, παρεμπιπτόντως, από την ειλικρινή μέριμνα των χαρεδικών ραβίνων – ή, στη χαρεδική γλώσσα: από «αληθή φόβο Θεού» – απέναντι στην πιθανότητα της κατάρρευσης του κόσμου της Τορά «στη βάρδια τους». Πραγματικά τρέμουν το ενδεχόμενο ότι μία τέτοια πνευματική καταστροφή «θα χρεωθεί» από τον Θεό πάνω στους ώμους τους. Αυτή είναι πια μία εντελώς διαφορετική υπόθεση, στην οποία ο μέσος κοσμικός δεν έχει καμία θέση.֍ 

[1] Χαρεδική, εξελληνισμένος φωνητικά όρος, βγαλμένος από την λέξη χαρέντ= (literary) scared, terrified, anxious; ultra-orthodox person, που χαρακτηρίζει τους υπερορθόδοξους Εβραίους. Η κίνηση δημιουργήθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα, όταν ο διαφωτισμός που κάνει τα πρώτα βήματα του άρχισε να απειλεί το κύρος και την ηγεσία των εντοπίων ραβίνων στις κοινότητες την Ανατολικής Ευρώπης εκτρέποντας τους νέους των κοινοτήτων από την θρησκεία προς την μόρφωση, την κοινωνική και πολιτική και (δι)εθνική χειραφέτηση και σαν αντίβαρο στην άνοδο του Χασιδισμού που υποστήριζε την τήρηση της πίστης μέσα από περισσότερο «ελαφρές» και απλές διαδικαστικές πράξεις, αν και σήμερα οι δυο κινήσεις σχεδόν συνταυτίζονται.

[2] ΣΑΣ το κόμμα των υπερορθοδόξων Εβραίων που κατάγονται από Ισλαμικές χώρες,

*Δρ. Ελιέζερ Χαγιόν είναι ανώτερος ερευνητής στο Ινστιτούτο Ιερουσαλήμ Πολιτικών Μελετών

 

https://www.ynet.co.il/judaism/discourse/article/bk11d1w5ygl#autoplay