My Jewish Learning, Τετάρτη 21.1.2026
Του Rabbi Dr. Zev Farber
Το παρακάτω κείμενο είναι καθαρά πολιτικό όχι θρησκευτικό.
Τα εβραϊκά κείμενα έχουν διττή στάση ως προς το τι σημαίνει να ζει κανείς σε μια μοναρχία.
Οι Ισραηλίτες φτάνουν στη γη της Χαναάν στις αρχές του 12ου αιώνα π.Χ. και ζουν για περίπου δύο αιώνες ως μια χαλαρή συλλογή μικρών χωριών. Αυτό αλλάζει τον 10ο αιώνα π.Χ., με την ανάδυση μιας ενωμένης μοναρχίας υπό τον Σαούλ, τον Δαβίδ και τον Σολομώντα. Το βασίλειο αυτό στη συνέχεια διασπάται σε δύο: το Ισραήλ στον βορρά, που καταστράφηκε το 720 π.Χ. από τους Ασσυρίους, και τον Ιούδα στον νότο, που καταστράφηκε το 586 π.Χ. από τους Βαβυλωνίους.
Γιατί οι Ισραηλίτες στράφηκαν στη μοναρχία και ήταν καλή ιδέα; Η Βίβλος έχει διττή άποψη πάνω σε αυτό το ερώτημα.
Στο Βιβλίο του Σαμουήλ, οι Ισραηλίτες απαιτούν από τον προφήτη να τους διορίσει βασιλιά, ώστε να είναι όπως τα άλλα έθνη. Μέχρι τότε, η διακυβέρνηση ασκούνταν από προφήτες ή από προσωρινούς αρχηγούς, όταν υπήρχε ανάγκη. Τώρα όμως ο λαός δυσανασχετεί και ο Θεός συγκατατίθεται απρόθυμα:
«Άκουσε τη φωνή του λαού σε όλα όσα σου λένε· γιατί δεν απέρριψαν εσένα (Σαμουήλ), αλλά Εμένα (τον Θεό) απέρριψαν, για να μη βασιλεύω Εγώ επάνω τους» (Α΄ Σαμουήλ 8:7).
Ωστόσο, πριν αρχίσει ο Σαμουήλ τη διαδικασία εύρεσης βασιλιά, ο Θεός τον διατάζει να ενημερώσει τον λαό για το μισπάτ χαμέλεχ, «τον νόμο του βασιλιά», δηλαδή για το τι πραγματικά συνεπάγεται η βασιλεία:
«Θα πάρει τους γιους σας και θα τους διορίσει αρματηλάτες και ιππείς του… ή θα τους βάλει να οργώνουν τα χωράφια του, να θερίζουν τον θερισμό του και να κατασκευάζουν τα όπλα του και τον εξοπλισμό των αρμάτων του. Θα πάρει τις κόρες σας για αρωματοποιούς, μαγείρισσες και αρτοποιούς. Θα αρπάξει τα καλύτερα χωράφια σας, τους αμπελώνες και τους ελαιώνες σας και θα τα δώσει στους αυλικούς του. Θα πάρει το δέκατο των σιτηρών και του κρασιού σας και θα το δώσει στους ευνούχους και στους αυλικούς του… Θα πάρει το δέκατο των κοπαδιών σας και εσείς θα γίνετε δούλοι του» (Α΄ Σαμουήλ 8:11–17).
Αυτή η ζοφερή περιγραφή του τι σημαίνει να ζει κανείς υπό έναν μονάρχη καταλήγει με τον Σαμουήλ να τους προειδοποιεί ότι θα μετανιώσουν που τον ζήτησαν:
«Θα έρθει η ημέρα που θα κραυγάσετε εξαιτίας του βασιλιά που εσείς διαλέξατε, και ο Κύριος δεν θα σας απαντήσει εκείνη την ημέρα» (Α΄ Σαμουήλ 8:18).
Όμως αυτή δεν είναι η μόνη βιβλική θεώρηση των βασιλιάδων.
Το Βιβλίο των Κριτών αποτελείται από αφηγήσεις της εποχής πριν αποκτήσει το Ισραήλ βασιλιά, όταν «αρχηγοί» ή «κριτές» (σοφτίμ) ηγούνταν του Ισραήλ στις μάχες εναντίον εισβολέων, όποτε χρειαζόταν· κατά τα άλλα, ο λαός αφεθείς στον εαυτό του. Ένα πεντάκεφαλο παράρτημα στο τέλος των Κριτών αφηγείται δύο ιστορίες που παρουσιάζουν το Ισραήλ σε θρησκευτικό και ηθικό χάος.
Η πρώτη αφορά έναν άνδρα ονόματι Μιχαία, ο οποίος κλέβει τη μητέρα του για να ιδρύσει έναν οικιακό χώρο λατρείας, πλήρη με είδωλο, το οποίο στη συνέχεια κλέβουν μέλη της φυλής του Δαν. Η δεύτερη αφορά τον ομαδικό βιασμό μιας νεαρής παλλακίδας που διανυκτερεύει με τον σύζυγό της στη Γαβαά. Όταν η γυναίκα πεθαίνει ως αποτέλεσμα της επίθεσης, ξεσπά εμφύλιος πόλεμος, με όλες τις άλλες φυλές να στρέφονται εναντίον της φυλής του Βενιαμίν.
Σε διάφορα σημεία αυτών των ιστοριών, το κείμενο εξηγεί πώς είναι δυνατόν οι Ισραηλίτες να συμπεριφέρονται τόσο άσχημα, επαναλαμβάνοντας το εξής refrain: «Τις ημέρες εκείνες δεν υπήρχε βασιλιάς στο Ισραήλ· ο καθένας έκανε ό,τι του φαινόταν σωστό στα μάτια του». Το υπονοούμενο είναι ότι το Ισραήλ χρειάζεται βασιλιά για να διασφαλίζεται ότι η κοινωνία λειτουργεί με ηθικές αρχές και ότι οι ευάλωτοι προστατεύονται.
Η Βίβλος, επομένως, διχάζεται ως προς το αν η ύπαρξη βασιλιά είναι επιθυμητή ή επιλήψιμη. Η ίδια αμφισημία εμφανίζεται με πιο λεπτό τρόπο στην εντολή του Δευτερονομίου να διοριστεί βασιλιάς:
«Όταν μπείτε στη γη που ο Κύριος ο Θεός σας σας δίνει, και την κατακτήσετε και κατοικήσετε σε αυτήν, και πείτε: “Θα θέσω βασιλιά επάνω μου, όπως όλα τα έθνη γύρω μου”, τότε πράγματι θα θέσετε επάνω σας βασιλιά, εκείνον που θα εκλέξει ο Κύριος ο Θεός σας» (Δευτερονόμιο 17:14–15).
Το κείμενο συνεχίζει με επιφυλάξεις: ο βασιλιάς πρέπει να είναι Ισραηλίτης· δεν επιτρέπεται να συγκεντρώνει υπερβολικά πολλά άλογα, ούτε να στέλνει Ισραηλίτες στην Αίγυπτο για να τα εισάγει, ούτε να έχει πολλές συζύγους. Οι δύο τελευταίες απαγορεύσεις παραπέμπουν ευθέως στις ιστορίες του βασιλιά Σολομώντα, για τον οποίο λέγεται ότι είχε 12.000 άλογα —πολλά από αυτά εισαγόμενα από την Αίγυπτο (Α΄ Βασιλέων 10:26–29)— και 1.000 συζύγους και παλλακίδες από διάφορα έθνη (Α΄ Βασιλέων 11:1–5).
Ο Σολομώντας είναι κλασικό παράδειγμα «μαχαιριού με δύο κόψεις». Από τη μία, το Βιβλίο των Βασιλέων τον παρουσιάζει ως εξαιρετικά σοφό, σεβαστό από τα γειτονικά έθνη και ως μεγάλο οικοδόμο, συνοψίζοντας τη βασιλεία του με λαμπρά λόγια:
«Σε όλες τις ημέρες του Σολομώντα, ο Ιούδας και το Ισραήλ, από τον Δαν έως τη Βηρ-Σεβά, κατοικούσαν με ασφάλεια, ο καθένας κάτω από το αμπέλι του και κάτω από τη συκιά του» (Α΄ Βασιλέων 5:5).
Από την άλλη, ο Σολομώντας κάνει ακριβώς όσα είχε προειδοποιήσει ο προφήτης Σαμουήλ στον «νόμο του βασιλιά»: υποχρεώνει κάθε φυλή να παρέχει τεράστια ποσά καταναγκαστικής εργασίας και επιβάλλει φορολογικό βάρος που οδηγεί σε εξέγερση εναντίον του γιου του, Ροβοάμ. Ο Ροβοάμ, το απόλυτο παράδειγμα διεφθαρμένου και ανίκανου βασιλιά, διακηρύσσει περίφημα:
«Το μικρό μου δάχτυλο είναι πιο χοντρό από τη μέση του πατέρα μου. Ο πατέρας μου σας φόρτωσε βαρύ ζυγό, κι εγώ θα προσθέσω στον ζυγό σας· ο πατέρας μου σας μαστίγωσε με μαστίγια, κι εγώ θα σας μαστιγώσω με σκορπιούς» (Α΄ Βασιλέων 12:10–11).
Όμως η Βίβλος έχει και μορφές όπως ο Ιωσίας: «Δεν υπήρξε πριν από αυτόν βασιλιάς σαν κι αυτόν, που να επέστρεψε προς τον Κύριο με όλη του την καρδιά, με όλη του την ψυχή και με όλη του τη δύναμη, σύμφωνα με όλη τη Διδασκαλία του Μωυσή· ούτε μετά από αυτόν αναδείχθηκε όμοιός του» (Β΄ Βασιλέων 23:25).
Οι βασιλιάδες είναι ένα μεικτό σύνολο: κάποιοι είναι καλοί, κάποιοι κακοί και πολλοί είναι και τα δύο. Αυτή η αμφίσημη κληρονομιά των βασιλέων του Ισραήλ και του Ιούδα συνεχίζεται και στην περίοδο του Δεύτερου Ναού.
Οι Ασμοναίοι σώζουν την Ιουδαία από τους διωγμούς των Σελευκιδών βασιλέων, αλλά δεκαετίες αργότερα η ίδια αυτή οικογένεια προκαλεί έναν εμφύλιο πόλεμο που οδηγεί στη ρωμαϊκή κατάκτηση της Ιερουσαλήμ. Ο Ηρώδης ήταν σεβαστός μονάρχης στα μάτια των Ρωμαίων και ανοικοδόμησε την Ιουδαία όσο κανένας βασιλιάς μετά τον Σολομώντα. Κι όμως, ήταν ταυτόχρονα ένας αδίστακτος τύραννος, που εξόντωσε αμέτρητους πραγματικούς ή φανταστικούς αντιπάλους, συμπεριλαμβανομένης της ίδιας της Ασμοναίας συζύγου του και των γιων τους.
Οι βασιλιάδες, λοιπόν, μπορούν να είναι δημιουργικοί οικοδόμοι ή στρατιωτικοί ηγέτες, αλλά και καταστροφικοί δεσπότες· και κάθε συγκεκριμένος βασιλιάς μπορεί να είναι και τα δύο ή κανένα από τα δύο. Έτσι, η Βίβλος, αν και συντάχθηκε σε έναν κόσμο όπου η μοναρχία ήταν ο κανόνας, παρέμεινε επιφυλακτική. ֍
Does the Bible Approve of Kings? | My Jewish Learning