Future of Jewish Σάββατο 1 Αυγούστου 2026
Νάχουμ Κάπλαν
Δεν ζείτε στο τέλος της εβραϊκής ιστορίας. Ζείτε σε ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαιά της.
Αγαπητέ νέε Εβραίε,
Υποτίθεται ότι θα σου παραδίδαμε έναν άνετο κόσμο.
Αντί γι' αυτό, κληρονόμησες έναν κόσμο όπου άνθρωποι που δεν γνωρίζουν σχεδόν τίποτα για τους Εβραίους έχουν πολύ έντονες απόψεις γι' αυτούς. Έναν κόσμο όπου η τρομοκρατία συχνά δικαιολογείται, ενώ η εβραϊκή αυτοάμυνα χρειάζεται αμέτρητες υποσημειώσεις για να εξηγηθεί. Έναν κόσμο όπου οι προειδοποιήσεις των παππούδων σου ακούγονται ξαφνικά λιγότερο σαν μακρινή ιστορία και περισσότερο σαν ειδήσεις του αύριο.
Καλωσόρισες λοιπόν. Κάθισε κοντά μας.
Το πρώτο που πρέπει να γνωρίζεις είναι ότι τίποτα από όλα αυτά δεν είναι καινούργιο.
Οι Εβραίοι πάντοτε ζούσαν σε εποχές που πίστευαν πως είχαν ανακαλύψει τον τέλειο λόγο για να τους μισούν. Άλλοτε ήταν η θρησκεία. Άλλοτε η φυλή. Άλλοτε το χρήμα. Ο καπιταλισμός. Ο κομμουνισμός. Η αποικιοκρατία. Ο κοσμοπολιτισμός. Ο εθνικισμός.
Σήμερα, η μοντέρνα δικαιολογία λέγεται «Ισραήλ». Η κατηγορία αλλάζει κάθε λίγους αιώνες. Ο στόχος όμως παραμένει πάντα ο ίδιος.
Μην αφήσεις να σε εκφοβίσουν όσοι επιμένουν ότι είναι απλώς «αντισιωνιστές». Αν το μοναδικό εβραϊκό κράτος στον κόσμο είναι η μόνη χώρα με την οποία ασχολούνται εμμονικά, αν κάθε Εβραίος φοιτητής θεωρείται υπεύθυνος για γεγονότα που συμβαίνουν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, αν κάθε συναγωγή χρειάζεται αστυνομική προστασία ενώ εκείνοι επιμένουν ότι όλα αυτά αφορούν απλώς την «πολιτική», τότε συγχαρητήρια: μόλις ανακάλυψες τον αντισημιτισμό μεταμφιεσμένο με ψεύτικο μουστάκι.
Μην ασχολείσαι με το μουστάκι. Κοίτα το πρόσωπο που κρύβεται από κάτω.
Το δεύτερο που πρέπει να γνωρίζεις είναι ότι δεν χρωστάς σε κανέναν καμία συγγνώμη επειδή υπάρχεις.
Ούτε επειδή φοράς το Άστρο του Δαβίδ. Ούτε επειδή μιλάς εβραϊκά, επισκέπτεσαι το Ισραήλ ή το υπερασπίζεσαι. Ούτε επειδή πέτυχες. Ούτε επειδή επέζησες. Και προπάντων όχι επειδή επέζησες.
Οι πρόγονοί σου διέσχισαν ερήμους, επέζησαν από πογκρόμ, διωγμούς, Ιερές Εξετάσεις, θαλάμους αερίων και τρομοκρατικές επιθέσεις, ώστε εσύ να μπορείς να στέκεσαι όρθιος χωρίς να ζητάς την άδεια κανενός για να είσαι Εβραίος. Μη σπαταλήσεις αυτό το δώρο απολογούμενος γι' αυτό.
Θα σου πουν ότι το να είσαι περήφανα Εβραίος είναι προκλητικό.
Χαμογέλα ευγενικά και στάσου ακόμη πιο περήφανα Εβραίος.
Φόρεσε το μενταγιόν σου. Γιόρτασε το Σαμπάτ. Μάθε εβραϊκά. Γνώρισε την ιστορία σου. Να είσαι παρών.
Τίποτα δεν ενοχλεί περισσότερο τους αντισημίτες από τους χαρούμενους Εβραίους.
Το τρίτο που πρέπει να γνωρίζεις είναι ότι η άγνοια κοστίζει ακριβά.
Δεν μπορείς να αναθέσεις σε άλλους τη δική σου εβραϊκή παιδεία. Είτε είσαι θρησκευόμενος είτε κοσμικός, είτε τηρείς τις παραδόσεις είτε είσαι άθεος, διάβασε τη Βίβλο και την εβραϊκή ιστορία. Μάθε για τον Σιωνισμό από Σιωνιστές και όχι από ακτιβιστές του TikTok που δεν γνωρίζουν καν πού αρχίζει και πού τελειώνει η Μέση Ανατολή.
Κατανόησε γιατί υπάρχει το Ισραήλ, γιατί έπρεπε να υπάρξει και γιατί πρέπει να συνεχίσει να υπάρχει.
Αν οι γνώσεις σου για το Ισραήλ αρχίζουν από το 1967, τότε κάποιος σου έχει ήδη κλέψει τη μισή ιστορία.
Το Ισραήλ δεν είναι ένα ένοχο ευρωπαϊκό πείραμα.
Είναι η αρχαιότερη επιτυχημένη ιστορία ενός αυτόχθονα λαού στη Γη.
Είναι η επιστροφή των Εβραίων στην πατρίδα τους ύστερα από τη μακροβιότερη εξορία της ανθρώπινης ιστορίας.
Γνώριζε τα γεγονότα και γνώριζέ τα σε βάθος.
Η αυτοπεποίθηση γεννιέται από τη γνώση και όχι από τα συνθήματα.
Το τέταρτο που πρέπει να γνωρίζεις είναι ότι το θάρρος είναι μεταδοτικό.
Όταν ένας Εβραίος κρύβει το Άστρο του Δαβίδ, κάποιος άλλος το παρατηρεί. Όταν ένας Εβραίος αρνείται να το κρύψει, κάποιος άλλος το παρατηρεί επίσης.
Δεν έχεις ιδέα ποιος σε παρακολουθεί.
Ίσως ένας άλλος φοβισμένος Εβραίος φοιτητής. Ίσως ο μικρότερος αδελφός ή η μικρότερη αδελφή σου. Ίσως τα δικά σου μελλοντικά παιδιά.
Το θάρρος σου δίνει στους άλλους την άδεια να ανακαλύψουν και το δικό τους.
Το πέμπτο που πρέπει να γνωρίζεις είναι ότι το Ισραήλ αλλάζει τα πάντα.
Για σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια οι Εβραίοι είχαν μόνο προσευχές.
Σήμερα έχουν και πιλότους μαχητικών αεροσκαφών.
Για δύο χιλιετίες οι Εβραίοι είχαν μόνο ελπίδα.
Τώρα έχουν ελπίδα και στρατό.
Κάποτε οι Εβραίοι εκλιπαρούσαν βασιλιάδες για προστασία.
Σήμερα οι Εβραίοι προστατεύουν μόνοι τους τον εαυτό τους.
Αυτό αλλάζει οριστικά την εβραϊκή ιστορία.
Το Ισραήλ δεν είναι τέλειο.
Ούτε κι εσύ είσαι.
Ούτε η χώρα σου είναι.
Η τελειότητα δεν υπήρξε ποτέ προϋπόθεση για την ύπαρξη ενός κράτους.
Η ύπαρξη του Ισραήλ σημαίνει ότι οι Εβραίοι δεν είναι πλέον φιλοξενούμενοι μέσα στην ιστορία.
Μην ξεχάσεις ποτέ πόσο εκπληκτικό προνόμιο είναι αυτό.
Το έκτο που πρέπει να γνωρίζεις είναι να διαλέγεις σοφά τις μάχες σου.
Δεν αξίζει κάθε τρολ των κοινωνικών δικτύων τον χρόνο σου.
Κάποιοι άνθρωποι απλώς κάνουν λάθος.
Κάποιοι είναι αδαείς.
Κάποιοι είναι πραγματικά περίεργοι και θέλουν να μάθουν.
Πάρα πολλοί, όμως, είναι αφοσιωμένοι αντισημίτες που φορούν τη γλώσσα του ακτιβισμού σαν καμουφλάζ.
Μάθε να ξεχωρίζεις τη διαφορά.
Τους τρεις πρώτους μπορείς να τους μορφώσεις.
Ο τέταρτος απλώς αναζητά κοινό.
Μην του το προσφέρεις.
Το έβδομο που πρέπει να γνωρίζεις είναι ότι το εβραϊκό χιούμορ παραμένει ένας από τους σημαντικότερους μηχανισμούς επιβίωσης στην ιστορία.
Συνέχισε να γελάς.
Οι άνθρωποι που εύχονται να εξαφανιστούμε το μισούν αυτό.
Κάθε εβραϊκός γάμος.
Κάθε εβραϊκό αστείο.
Κάθε εβραϊκό μωρό.
Κάθε δείπνο της Παρασκευής.
Κάθε τραγούδι στα εβραϊκά.
Και, κυρίως, κάθε οικογενειακός καβγάς για το ποιος παράψησε το μπρίσκετ.
Όλα αυτά είναι μικρές νίκες απέναντι σε όσους ήθελαν να τελειώσει η εβραϊκή ιστορία.
Η ίδια η ύπαρξη μπορεί να είναι μια υπέροχη πράξη πείσματος.
Το όγδοο που πρέπει να γνωρίζεις είναι ότι οι σύμμαχοι έχουν σημασία.
Δεν χρειάζεται να αγωνίζεσαι μόνος.
Υπάρχουν πολλοί αξιοπρεπείς άνθρωποι που απορρίπτουν ολοκληρωτικά τον αντισημιτισμό.
Βρες τους.
Συνεργάσου μαζί τους.
Ευχαρίστησέ τους.
Αλλά ποτέ μην εξαρτηθείς από αυτούς.
Η εβραϊκή αυτάρκεια είναι αναντικατάστατη.
Τέλος, να θυμάσαι αυτό:
Ανήκεις σε μία από τις αρχαιότερες ιστορίες της ανθρωπότητας.
Σε έναν μικρό λαό που χάρισε στον κόσμο τον ηθικό μονοθεϊσμό, την Εβραϊκή Βίβλο, σπουδαία πνευματική παράδοση, εξαιρετικά επιστημονικά επιτεύγματα, σπουδαία λογοτεχνία, αναρίθμητα Βραβεία Νόμπελ, καινοτόμες επιχειρήσεις, φάρμακα που σώζουν ζωές και μια... ενοχλητική συνήθεια να επιβιώνει από όλους όσοι προέβλεψαν την εξαφάνισή του.
Αυτό το τελευταίο φαίνεται πως ενοχλεί τους ανθρώπους περισσότερο από οτιδήποτε άλλο.
Τόσο το καλύτερο.
Ας συνεχίσει να τους ενοχλεί.
Η Ρώμη χάθηκε.
Οι Ναζί χάθηκαν.
Η Σοβιετική Ένωση χάθηκε.
Αμέτρητες αυτοκρατορίες υπάρχουν πλέον μόνο στα μουσεία.
Ο εβραϊκός λαός εξακολουθεί να διαφωνεί γύρω από το οικογενειακό τραπέζι.
Να ποντάρεις στον λαό μας.
Να περπατάς πιο όρθιος απ' όσο νιώθεις.
Να γνωρίζεις περισσότερα από τους επικριτές σου.
Να αγαπάς τον λαό σου χωρίς καμία αμηχανία.
Να υπερασπίζεσαι το Ισραήλ χωρίς δισταγμό.
Να απορρίπτεις τη νοοτροπία του θύματος χωρίς να αρνείσαι τον κίνδυνο.
Να μην παραδώσεις ποτέ ούτε την αυτοπεποίθησή σου ούτε το χιούμορ σου.
Πάνω απ' όλα, να θυμάσαι αυτή την απλή αλήθεια:
Δεν είστε οι τελευταίοι Εβραίοι.
Είστε οι επόμενοι Εβραίοι.
Να ζήσετε αντάξια αυτού του ρόλου.
Οφείλω να παραδεχθώ, ίσως με λίγη αλαζονεία, ότι ο προηγούμενος λόγος μοιάζει με έναν αρκετά εμπνευσμένο αποχαιρετιστήριο λόγο αποφοίτησης.
Υπάρχει όμως ένα μόνο πρόβλημα:
Δεν αποτυπώνει πλήρως αυτό που πραγματικά αισθάνομαι.
Μεγαλώνετε σε μια παράξενη εποχή.
Όχι επειδή ο αντισημιτισμός επέστρεψε.
Δεν έφυγε ποτέ.
Αυτό που άλλαξε είναι ότι εκατομμύρια άνθρωποι αποφάσισαν πως πλέον δεν ντρέπονται γι' αυτόν.
Απλώς ανανέωσαν το λεξιλόγιό τους.
Δεν μισούν τους Εβραίους, λένε.
Απλώς τυχαίνει να απεχθάνονται το μοναδικό εβραϊκό κράτος στον κόσμο, όχι την ίδια την εβραϊκή ύπαρξη.
Απλώς πιστεύουν ότι η μοναδική χώρα της οποίας συζητούν ανοιχτά την εξαφάνιση είναι το Ισραήλ.
Δεν μποϊκοτάρουν την Κίνα.
Ούτε τη Ρωσία.
Ούτε το Ιράν.
Ούτε το Κατάρ.
Ούτε τη Βόρεια Κορέα.
Μόνο τους Εβραίους.
Τι εκπληκτική σύμπτωση...
Το πρώτο δίδαγμα είναι το εξής:
Μην επιτρέψεις ποτέ σε άλλους να ορίσουν την ταυτότητά σου.
Οι εχθροί σου σίγουρα θα προσπαθήσουν.
Γι' αυτούς δεν είσαι ποτέ απλώς ένας φοιτητής, ένας δικηγόρος, ένας μηχανικός, ένας μουσικός ή ένας μπάρμαν.
Είσαι «ο Σιωνιστής».
«Ο αποικιοκράτης».
«Ο προνομιούχος».
Ίσως και «ο καταπιεστής».
Παράξενο πώς οι Εβραίοι κατηγορούνται ταυτόχρονα ότι είναι αδύναμοι και πανίσχυροι, πλούσιοι και φτωχοί, λευκοί και μη λευκοί, καπιταλιστές και κομμουνιστές, αυτόχθονες και ξένοι.
Όταν οι κατηγορίες αλληλοαναιρούνται, σταμάτα να τις αντιμετωπίζεις ως επιχειρήματα.
Είναι συμπτώματα.
Το δεύτερο δίδαγμα είναι ακόμη πιο απλό.
Μην απολογηθείς ποτέ επειδή επέζησες.
Ο κόσμος πέρασε δύο χιλιάδες χρόνια προσπαθώντας να πείσει τους Εβραίους ότι ακόμη και η επιβίωσή τους είναι κάτι προσβλητικό.
Επιζήσαμε του Φαραώ.
Της Ρώμης.
Των Σταυροφοριών.
Των πογκρόμ και των εκδιώξεων.
Του Άουσβιτς.
Των σοβιετικών διώξεων.
Των βομβιστών αυτοκτονίας.
Ακόμη και θανατηφόρων επιπέδων ανθρώπινης ανοησίας.
Και τώρα περιμένουν να απολογηθούμε επειδή οι Εβραίοι διαθέτουν μαχητικά αεροσκάφη και είναι εξαιρετικοί στο να τα πετούν.
Όχι.
Κατηγορηματικά όχι.
Ο κόσμος είχε αιώνες στη διάθεσή του για να βρει μια καλύτερη λύση στο λεγόμενο «εβραϊκό ζήτημα».
Αντί γι' αυτό, οι ίδιοι οι Εβραίοι το έλυσαν.
Η λύση λέγεται Ισραήλ.
Συνηθίστε να το λέτε χωρίς να χαμηλώνετε τη φωνή σας.
Θα ακούσετε αμέτρητες διαλέξεις για την «εβραϊκή ισχύ».
Ακούστε προσεκτικά.
Οι άνθρωποι που τις εκφωνούν σχεδόν πάντα εννοούν ένα πράγμα:
Ότι προτιμούσαν τους Εβραίους όταν ήταν ανίσχυροι.
Οι ισχυροί Εβραίοι κάνουν τους αντισημίτες να αισθάνονται βαθιά άβολα.
Καλώς.
Προσωπικά, μου αρέσει να τους κάνω να αισθάνονται άβολα.
Η ιστορία μάς έχει διδάξει ότι οι Εβραίοι πρέπει να εκτιμούν περισσότερο το να είναι οπλισμένοι παρά το να είναι αρεστοί.
Εγώ προσωπικά θα προτιμούσα να μας θαυμάζουν για τη δύναμη του στρατού του Ισραήλ.
Η γενιά σας χρειάζεται επειγόντως να καταλάβει κάτι:
Η αποδοχή δεν είναι ασφάλεια.
Τα «likes» δεν είναι σύμμαχοι.
Τα hashtags που γίνονται μόδα δεν είναι ιστορία.
Τα ίδια πανεπιστήμια που γιορτάζουν κάθε μειονότητα ανακαλύπτουν ξαφνικά απίστευτες φιλοσοφικές αποχρώσεις μόλις οι Εβραίοι φοιτητές ζητήσουν απλώς να μη δέχονται παρενοχλήσεις.
Οι ίδιες εφημερίδες που μπορούν να διακρίνουν την καταπίεση ακόμη και σε έναν καβγά σε χώρο στάθμευσης σούπερ μάρκετ, ξαφνικά... χάνουν τα γυαλιά τους όταν η Χαμάς δημοσιεύει τους στόχους της.
Μην κυνηγάτε το χειροκρότημα ανθρώπων που δυσανασχετούν με την ίδια σας την ύπαρξη.
Δεν πρόκειται ποτέ να το κερδίσετε.
Μια ακόμη συμβουλή:
Σταματήστε να προσπαθείτε να είστε ο «καλός Εβραίος».
Κάθε γενιά επινοεί τη δική της εκδοχή του.
Τον Εβραίο που καταδικάζει αρκετά δυνατά το Ισραήλ, ή που αποστασιοποιείται από τους υπόλοιπους Εβραίους και διαβεβαιώνει τα εχθρικά ακροατήρια ότι εκείνος ανήκει στους «αποδεκτούς».
Πέρα από το ότι αυτή η στάση είναι λανθασμένη, οι «καλοί Εβραίοι» είναι και βαρετοί· κι εγώ δεν μοιράζομαι το αράκ μου με βαρετούς ανθρώπους.
Οι «καλοί Εβραίοι» πρέπει να καταλάβουν ότι οι αντισημίτες δεν βαθμολογούν με επιείκεια.
Όταν εμφανίζεται το μίσος, όλες οι διακρίσεις εξαφανίζονται.
Δεν θα σε ρωτήσουν ποτέ αν ψήφισες Αριστερά ή Δεξιά, αν πηγαίνεις στη συναγωγή, αν τηρείς το κοσέρ ή αν ανάρτησες αρκετές παλαιστινιακές σημαίες στη γειτονιά σου.
Θα προσέξουν απλώς το επώνυμό σου.
Μάθε από την ιστορία πριν η ιστορία αναγκαστεί να σου το υπενθυμίσει.
Τώρα ας μιλήσουμε για το Ισραήλ.
Το Ισραήλ δεν είναι απλώς μία ακόμη χώρα. Κι αν πεις ότι είναι, θα σου τραβήξω το αυτί.
Το Ισραήλ είναι το ασφαλιστήριο συμβόλαιο που έγραψε η ιστορία με εβραϊκό αίμα.
Για σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια οι Εβραίοι βασίζονταν, για την ασφάλειά τους, σε βασιλιάδες, κυβερνήσεις, γείτονες και διεφθαρμένους διεθνείς οργανισμούς.
Όλοι, αργά ή γρήγορα, απέτυχαν.
Το Ισραήλ υπάρχει επειδή το «Ποτέ Ξανά» δεν είναι μια παράκληση των Εβραίων.
Είναι μια προειδοποίηση των Εβραίων: μην τα βάλετε μαζί μας, γιατί το τίμημα θα είναι βαρύ και τρομερό.
Το «Ποτέ Ξανά» χρειάζεται σύνορα, στρατιώτες, πιλότους, αξιωματικούς πληροφοριών, μηχανικούς και, δυστυχώς, φορολογούμενους.
Χρειάζεται γονείς πρόθυμους να στείλουν τα παιδιά τους να υπερασπιστούν μια χώρα την οποία μεγάλο μέρος του κόσμου κρίνει με μέτρα και σταθμά που δεν εφαρμόζει σε κανέναν άλλον.
Δεν χρειάζεται να προσποιείσαι ότι το Ισραήλ είναι τέλειο.
Μόνο τα παιδιά πιστεύουν στην τελειότητα.
Οι ενήλικες συγκρίνουν.
Σύγκρινε το Ισραήλ με τα γειτονικά του κράτη.
Σύγκρινε τα δικαστήριά του, τις εκλογές του, την ελευθερία του Τύπου, τα δικαιώματα των μειονοτήτων, τα νοσοκομεία του και τα επιστημονικά του επιτεύγματα.
Ύστερα αναρωτήσου γιατί η παγκόσμια αγανάκτηση φαίνεται να στρέφεται διαρκώς προς την Ιερουσαλήμ, ενώ πραγματικές τυραννίες — χώρες που επιβάλλουν καθεστώτα διακρίσεων εις βάρος του γυναικείου μισού του πληθυσμού τους — αντιμετωπίζονται με κάτι περισσότερο από χλιαρές διπλωματικές διαμαρτυρίες.
Να είσαι περήφανα Εβραίος, όχι επιδεικτικά.
Δεν χρειάζεται να είσαι επιθετικός.
Χρειάζεται όμως να μην απολογείσαι.
Φόρα το Άστρο του Δαβίδ.
Μάθε εβραϊκά.
Γνώρισε την ιστορία σου.
Γιόρτασε τις εορτές σου.
Διάβασε εβραϊκά βιβλία.
Στήριξε τους εβραϊκούς θεσμούς και οργανισμούς.
Επισκέψου κάποια μέρα το Ισραήλ.
Και μην ξεχνάς να γελάς δυνατά, μόνο και μόνο επειδή αυτό ενοχλεί τους αντισημίτες.
Τίποτα δεν τους εξοργίζει περισσότερο από τους Εβραίους που αρνούνται να συμπεριφέρονται σαν θύματα.
Ένα ακόμη πράγμα:
Καλλιέργησε αίσθηση του χιούμορ.
Σοβαρά.
Θα τη χρειαστείς.
Οι άνθρωποι που φωνάζουν συνθήματα υπέρ της «απελευθέρωσης», ενώ ταυτόχρονα πανηγυρίζουν ισλαμιστές δολοφόνους, είναι συχνά οι ίδιοι που χρειάζονται ψυχολογική υποστήριξη επειδή τους έφεραν λάθος γάλα βρόμης στον καφέ τους.
Αντιμετώπισε ανάλογα τα ηθικά τους κηρύγματα.
Να σατιρίζεις αμείλικτα την πομπώδη σοβαροφάνεια.
Να γελοιοποιείς την υποκρισία.
Να γελάς με το παράλογο.
Το χιούμορ υπήρξε πάντοτε ένα από τα πιο αιχμηρά εβραϊκά όπλα, γιατί οι τύραννοι και οι ανόητοι δεν αντέχουν να γίνονται αντικείμενο γέλιου.
Τέλος, κατανόησε τη θέση σου μέσα στην ιστορία.
Δεν ζεις στο τέλος της εβραϊκής ιστορίας.
Ζεις σε ένα από τα σπουδαιότερα κεφάλαιά της.
Για πρώτη φορά από την εποχή των Μακκαβαίων, οι Εβραίοι διαθέτουν κυρίαρχο κράτος και τα παιδιά μιλούν τα εβραϊκά ως μητρική τους γλώσσα στους δρόμους.
Για πρώτη φορά από την αρχαιότητα, οι Εβραίοι μπορούν να υπερασπιστούν τους εαυτούς τους χωρίς να ζητούν την άδεια βασιλιάδων που, τις περισσότερες φορές, δεν είχαν καμία πρόθεση να τους την παραχωρήσουν.
Μη σπαταλήσεις αυτό το θαύμα προσπαθώντας να εντυπωσιάσεις ανθρώπους που το περιφρονούν.
Περπάτα με το κεφάλι ψηλά.
Μελέτησε περισσότερο.
Χτίσε επιχειρήσεις.
Γράψε βιβλία.
Κέρδισε Βραβεία Νόμπελ.
Δημιούργησε οικογένεια.
Πρόσφερε εθελοντικά.
Διαφώνησε.
Εφεύρε.
Προόδευσε.
Και, όταν χρειάζεται, δώσε ένα γερό μάθημα στους αντισημίτες.
Όταν κάποιος σου πει ότι οι Εβραίοι δεν έχουν μέλλον, χαμογέλα.
Το ίδιο έλεγαν οι Ρωμαίοι, οι Σταυροφόροι, οι Κοζάκοι, οι Ναζί και οι Σοβιετικοί.
Εκείνοι χάθηκαν.
Οι Εβραίοι εξακολουθούν να υπάρχουν.
Ένα από τα διδάγματα της ιστορίας είναι ότι οι Εβραίοι πάντοτε θα βρίσκονται αντιμέτωποι με το μίσος.
Ένα άλλο είναι ότι όσοι έχτισαν την ταυτότητά τους πάνω στο μίσος εναντίον των Εβραίων κατέληξαν τελικά στις υποσημειώσεις της ιστορίας.
Οι Εβραίοι έγραψαν το επόμενο κεφάλαιο.
Το ίδιο θα κάνετε κι εσείς.֍