John Karkazis, Απρίλιος 2010

Στη μνήμη όλων εκείνων που συνέβαλαν στη λησμονημένη πρώιμη περίοδο της Αναγέννησης της Αλ-Ανταλούς. Όλων εκείνων που διώχθηκαν από χριστιανούς βασιλείς και την Ιερά Εξέταση, διέσχισαν φουρτουνιασμένες θάλασσες και αφιλόξενες χώρες και τελικά βρήκαν καταφύγιο στην πόλη του Βίωνα και στο νησί του Ομήρου. 

Η πρώτη συναγωγή της Σμύρνης ιδρύθηκε τον 17ο αιώνα. Την ίδια περίοδο γεννήθηκε στη Σμύρνη ο περίφημος λόγιος και ιδρυτής του σαββατιανού μεσσιανισμού, Σαμπετάι Σεβί (Shabbatei Zvi). Αργότερα ο Σεβί ασπάστηκε το Ισλάμ, παραμένοντας κρυπτοεβραίος, ένας Ντονμές (Dönmeh).

Οι Εβραίοι της Σμύρνης, οι οποίοι ήταν γνωστοί ως dhimma, απολάμβαναν μερική αυτονομία και θρησκευτική ελευθερία και διέθεταν δικά τους εκπαιδευτικά και δικαστικά ιδρύματα. Κατέβαλλαν επίσης έναν προσωπικό φόρο που ονομαζόταν τζίζια (Gizia). Στα τέλη του 18ου αιώνα η Σμύρνη διέθετε έξι συναγωγές. Το 1772 μια τεράστια πυρκαγιά κατέστρεψε το μεγαλύτερο μέρος της Σμύρνης και όλες τις έξι συναγωγές της (χάρτης 1). 

Ενεργό ρόλο στα εκπαιδευτικά ζητήματα των εβραϊκών κοινοτήτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας διαδραμάτισε η διεθνής οργάνωση Alliance Israélite Universelle, η οποία διέδωσε επίσης τη γαλλική γλώσσα και τον γαλλικό πολιτισμό στην Αυτοκρατορία. 

Οι Εβραίοι της Χίου. Όσον αφορά τους Εβραίους της Χίου, αξίζει να σημειωθεί ότι ο Ηρώδης της Ιουδαίας επισκέφθηκε το νησί γύρω στο 14 π.Χ., σε μια περίοδο κατά την οποία η Χίος γνώριζε μεγάλη ακμή και διέθετε μεγάλο λιμάνι. Ο Ηρώδης προσέφερε χρήματα για την ανοικοδόμηση των θαλάσσιων τειχών του φρουρίου, τα οποία κατέρρεαν και μέσα στο οποίο κατοικούσαν Εβραίοι. 

Κατά τον 14ο αιώνα, ο Βενιαμίν της Τουδέλα, διάσημος περιηγητής και γεωγράφος, επισκέφθηκε τη Χίο και ανέφερε ότι ο εβραϊκός πληθυσμός ανερχόταν περίπου στους 500 κατοίκους.

Από την άλλη πλευρά, χρηματιστές και έμποροι εβραϊκής καταγωγής, οι οποίοι διέθεταν προσωρινές άδειες παραμονής στη Γένοβα, εγκαταστάθηκαν στη Χίο, διατηρώντας τα ισπανικά ή ιταλικά επώνυμά τους, όπως Segala, Scandalli ή Gaspari. Οι Γενουάτες παρείχαν στους Εβραίους του νησιού ασφάλεια και οικονομικές προοπτικές. Όπως αναφέρει ο Philip Argent στο έργο του The Religious Minorities of Chios («Οι θρησκευτικές μειονότητες της Χίου»), οι Γενουάτες δεν επιθυμούσαν «να σκοτώσουν τη χήνα που γεννούσε τα χρυσά αυγά»! 

Σύμφωνα με κάποιον Giust, ο οποίος επισκέφθηκε το νησί το 1607, οι Εβραίοι κατοικούσαν στο ωραιότερο τμήμα του φρουρίου, μακριά από τον θόρυβο της πόλης, σε μια συνοικία γνωστή ως Ghioudeka (Τζιουδέκα). 

Γύρω στο 1750, υπήρχαν στο νησί περίπου 200 εβραϊκές οικογένειες. Η συναγωγή τους ήταν ξύλινη και ονομαζόταν Ιερή Κοινότητα του Διδασκάλου των Τουρίμ (Kahal Kadosh Baal ha-Turim στα εβραϊκά). 

Στα τέλη του 15ου αιώνα, ο Οθωμανός σουλτάνος Βαγιαζήτ Β΄ έδωσε την άδεια να γίνουν δεκτές στην Οθωμανική Αυτοκρατορία χιλιάδες Σεφαραδίτες Εβραίοι από την Ισπανία.

Η Χίος, με το μεγάλο λιμάνι και τη στρατηγική της θέση, αποτέλεσε ένα από τα κύρια σημεία εισόδου των Σεφαραδιτών Εβραίων. Πολλοί από αυτούς παρέμειναν στη Χίο, διατηρώντας τα ισπανικά επώνυμά τους και την ιουδαιοϊσπανική γλώσσα τους, γνωστή ως Λαντίνο (Ladino). Αρκετά τραγούδια και ιστορίες στα Λαντίνο ενσωματώθηκαν στην παράδοση της Χίου. 

Οι Εβραίοι της Χίου διακρίθηκαν ως χρηματιστές και δανειστές —δανείζοντας χρήματα στους παραγωγούς μαστίχας—, καθώς και ως παραγωγοί μεταξιού και κρασιού, βαφείς υφασμάτων, ελαιοκαλλιεργητές και σαπωνοποιοί.

Μετά τις οθωμανικές επιθέσεις στο νησί στις αρχές του 19ου αιώνα, το μεγαλύτερο μέρος του εβραϊκού πληθυσμού της Χίου μετακινήθηκε στα νησιά Λέσβο και Ρόδο, όπου εγκαταστάθηκε μόνιμα. 

Τέλος, υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι Σεφαραδίτες και Μαράνοι Εβραίοι είχαν έντονη παρουσία στη Μαόνα της Χίου (Maona of Chios). ֍

Βιβλιογραφικές αναφορές

Beit Hatfutsot – The Jewish Community of Izmir
Sephardic Studies – Chios
Jewish Virtual Library – Encyclopaedia Judaica