29.1.2013
Δρ. Κωνσταντίνος Μ Ντίνας*
Η μόνιμη δικαιολογία όσων χρησιμοποίησαν κρατούμενους σαν πειραματόζωα είναι η υπηρεσία του κράτους. Αυτή αποτέλεσε και τον άξονα υπεράσπισης των Ναζί ιατρών στην δίκη τους στη Νυρεμβέργη για τα απάνθρωπα πειράματα σε βάρος για παράδειγμα Πολωνών καθολικών ιερέων, Εβραίων, αθίγγανων, Ρώσων αιχμαλώτων πολέμου.
Το καθήκον προς το Κράτος
H υπηρεσία αυτού του κράτους πρέπει να είναι ο μόνος στόχος του ιατρικού επαγγέλματος (Dr Haedenkamp, 1933, από Hanauske-Abel, 1996).
Από το 1933 η ιατρική είχε αρχίσει να γίνεται ένα ουσιαστικό εργαλείο χειραγώγησης από το καθεστώς που διέσπειρε τη εγκελιανή λογική του ότι είναι χρήσιμο είναι και σωστό. Η ιατρική εγκατέλειψε τον όρκο του Ιπποκράτη και τη λογική του καλού Σαμαρείτη ο οποίος δεν παρενέβη για να επαναφέρει το άτομο σε εργασιακή ικανότητα αλλά για να απαλύνει τον πόνο (Alexander, 1949) και έδωσε προτεραιότητα στην πρόληψη και την ανάκτηση της εργασιακής ικανότητας.
Η μεταστροφή άρχισε με μικρά βήματα. Στην αρχή με το θέμα της ευθανασίας. Μια προπαγανδιστική ταινία που δείχνει να θανατώνεται η ανίατα ασθενής σύζυγος με θανατηφόρα ένεση ενώ ο σύζυγος έπαιζε μουσική στο πιάνο.
Η διάβρωση ξεκινά με μικροσκοπικά βήματα (Alexander, 1949). Έτσι ξεκίνησε και στη Γερμανία με την παρουσίαση της ευθανασίας ως μεθόδου φροντίδας και αγάπης και κατέληξε στην στείρωση, την εξόντωση 200000 αναπήρων για την εξοικονόμηση πόρων. Στο Dachau εξοντώνονταν και στρατιώτες με ψυχολογικά τραύματα από τον πόλεμο ενώ από το 1933 είχε εφαρμοστεί το κίνημα της ευγονικής υπηρετώντας μια ακραία θέση οικονομισμού που κάθε τι που θα επιβάρυνε οικονομικά την κοινωνία (π.χ. παράλυτα, ή νοητικά καθυστερημένα ή επιληπτικά παιδιά μέχρι ανίατα ασθενείς, ψυχωτικούς, νευρωτικούς) εξοντώνονταν.
Χαρακτηριστικό της λογικής ο σκοπός αγιάζει τα μέσα είναι ότι στα υποβρύχια οι γιατροί είχαν και το καθήκον να θανατώνουν με ένεση τα απείθαρχα μέλη του πληρώματος. Υπάρχουν αναφορές για εργαζόμενους στα ιδρύματα ατόμων με ειδικές ανάγκες που έστελναν για εξόντωση όποιο τρόφιμο δεν τους άρεζε, ενώ ο Alexander (1949) αναφέρει την περίπτωση ενός δικαστή που εξόντωσε με δηλητήριο Ρώσους κρατουμένους για να αποδείξει τη δολοφονία Γερμανών στρατιωτών με το ίδιο μέσο στο Dachau, χωρίς καν να αντιληφθεί ότι είχε γίνει και ο ίδιος δολοφόνος.
Και σήμερα διασπείρονται απόψεις περί νηπιακής ευθανασίας ατόμων με ειδικές ανάγκες ώστε να απαλυνθεί ο γονεϊκός πόνος |(εμφανής και εδώ η χρηστική λογική) χωρίς δυστυχώς να αντιδρούμε στον βαθμό που θα έπρεπε.
Όσον αφορά το καθήκον προτιμώ να εμπνέομαι από το παράδειγμα του φιλόσοφου Wittgenstein ο οποίος παράτησε την έδρα στο Cambridge σε ηλικία 52 ετών για να προσφέρει τις υπηρεσίες του απαλύνοντας τον ανθρώπινο πόνο στο νοσοκομείο Guy's μην αντέχοντας τη σκέψη ότι θα μπορούσε να παραμείνει ασφαλής στο Cambridge ενώ η πρωτεύουσα της δεύτερης πατρίδος του καιγόταν.
Εδώ έχουμε το εξής παράδοξο. Ένας φιλόσοφος να παραμένει πιστός στον όρκο του Ιπποκράτη και να δρα ως καλός Σαμαρείτης και ιατροί να κάνουν εγκλήματα σε βάρος της ανθρώπινης ζωής και αξιοπρέπειας.
Ακόμα και αν δεχθούμε την απλουστευτική λογική ότι ήταν πρώτα ναζί και μετά ιατροί τα κίνητρα δεν ήταν μόνο ιδεολογικά. Και ο Mengele για παράδειγμα και ο Rascher στόχευαν στην κατάληψη μιας ακαδημαϊκής έδρας ενώ αναλύοντας την προσωπικότητα του δεύτερου μπορούμε να πούμε ότι απλά προσπαθούσε να κολακεύει συνεχώς τον άξεστο Χίμλερ που θεωρούσε τον εαυτό του ιατρική ιδιοφυία.
Έπειτα η ιατρική τάξη είχε ευεργετηθεί οικονομικά από τον αποκλεισμό των Εβραϊκής καταγωγής ιατρών από την παροχή υπηρεσιών στους Γερμανούς. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα την αύξηση του εισοδήματος των Γερμανών ιατρών κατά 25% μέσα σε δύο μόλις χρόνια. Το 1933 όταν εφαρμόστηκε αυτή η πολιτική το 17% των ιατρών σε όλη τη Γερμανία ήταν εβραϊκής καταγωγής ενώ στο Βερολίνο υπερέβαινε το 40% (Hanauske-Abel, 1996).
Σίγουρα είναι δύσκολο να αντισταθεί κάποιος όταν πλέον η κυρίαρχη κουλτούρα της κοινωνίας χαρακτηρίζεται από τη λογική της υπηρέτησης ενός σκοπού που θεωρεί ανώτερο και ο φόβος του εξοστρακισμού και της απώλειας προνομίων δρα ανασταλτικά.
Θα μπορούσαν να είχαν αντισταθεί;
Ίσως, αν είχαν αντιδράσει πριν το πρώτο βήμα όπως έκαναν οι Ολλανδοί ιατροί που δεν υπέκυψαν ούτε όταν οι κατακτητές έστειλαν 100 από αυτούς στα στρατόπεδα συγκέντρωσης.
Είναι το καθήκον του ιατρού μέσα από συμβουλή και συνειδητή προσπάθεια και στο καλύτερο των ικανοτήτων του να βοηθά το πρόσωπο που του έχουν εμπιστευτεί στην φροντίδα του στο να διατηρήσει, να καλυτερέψει και να αποκαταστήσει την ζωτικότητα, την φυσική ικανότητα και την υγεία. Η εκπλήρωση αυτού του καθήκοντος είναι δημόσιο έργο (Διαταγή Γερμανού Επιτρόπου στην Ολλανδία, 19/12/1941).
Οι Ολλανδοί ιατροί απέρριψαν ομόφωνα την διαταγή αυτή γιατί κατάλαβαν ότι τους ζητούσε να επικεντρώσουν τις προσπάθειές τους στην ανάκτηση της ικανότητας προς εργασία και στην κατάργηση του ιατρικού απορρήτου. Ενώ η διαταγή εκ πρώτης όψεως δεν είναι εμφανώς απαράδεκτη οι Ολλανδοί ιατροί αποφάσισαν ότι η αποδοχή της θα ήταν το πρώτο, και ως εκ τούτου σημαντικότερο, βήμα απομάκρυνσης από τον όρκο του Ιπποκράτη. Αποφάσισαν να μην υπακούσουν. Όταν ο Seiss-Inquart τους απείλησε με ανάκληση των αδειών τους τις κατέθεσαν και ενώ έβλεπαν τους ασθενείς τους κρυφά δεν υπέγραφαν βεβαιώσεις γεννήσεων ή θανάτου. Έτσι ούτε μια πράξη ευθανασίας ή στείρωσης δεν έγινε ή προτάθηκε από Ολλανδό ιατρό. Μπόρεσαν να προβλέψουν και να αντιδράσουν πριν το πρώτο βήμα και στο τέλος νίκησαν.
Συζήτηση
Στη ναζιστική Γερμανία η επικράτηση της προσέγγισης ο σκοπός αγιάζει τα μέσα σε συλλογικό επίπεδο νομιμοποίησε αρνητικές στάσεις και συμπεριφορές στο ατομικό επίπεδο. Έτσι ο γιατρός που θανάτωνε κρατουμένους ή ασθενείς ή έκανε στειρώσεις θεωρούσε ότι το έκανε για καλό σκοπό και γύριζε σπίτι του ευχαριστημένος χωρίς καν να αναρωτηθεί αν το θύμα είχε οικογένεια.
Στην Ελλάδα ζήσαμε το αντίστροφο το πέρασμα από το ατομικό στο συλλογικό επίπεδο και την επικράτηση μιας κουλτούρας της διαφθοράς. Στο ατομικό επίπεδο η ίδια χρηστική συλλογιστική κινεί πολλούς συμπολίτες μας να μετέρχονται αθέμιτα μέσα για να ανελιχθούν κοινωνικοοικονομικά και/ή να χειραγωγήσουν το περιβάλλον τους (υπεράνω όλων ο εαυτός μου). Η εικόνα της συμπεριφοράς τους είναι βάρβαρη και πρωτόγονη. Για μας είναι ένα αθέμιτο μέσο για την επίτευξη ενός θεμιτού σκοπού. Για τους ίδιους όμως είναι ένα θεμιτό μέσο για την επίτευξη ενός θεμιτού σκοπού και εφόσον οδηγεί σε θετικά για τους ίδιους αποτελέσματα καταγράφεται ως επιτυχές και επαναλαμβάνεται ιδιαίτερα όταν παραμένει ατιμώρητο.
Στη γενιά μου ζήσαμε την έκρηξη μιας κουλτούρας που εξίσωνε την επιτυχία με τις γνωριμίες και οδήγησε στη μετριοκρατία και την ημετεροκρατία. Ανερυθρίαστα καμάρωνε ο άλλος που χάρις στις γνωριμίες πήρε την τάδε θέση ή βόλεψε το παιδί του. Μήπως και αυτή η περίφημη φυλή της διαφθοράς που βλέπει μόνο τα δικαιώματα προς τον εαυτό της και όχι τις υποχρεώσεις προς το κοινωνικό σύνολο από κάποιο εκπαιδευτικό σύστημα και από κάποιες οικογένειες με διακριτή κουλτούρα (άρπαξε να φας και κλέψε νάχεις) δεν προέκυψε;
Σήμερα πολλοί από μας σοκάρονται από την έκταση της διαφθοράς. Ο καθένας μας μπορεί να πει ιστορίες από το περιβάλλον του. Όμως σαν εκπαιδευτικοί αλλά και σαν γονείς δώσαμε έμφαση στο να βγάλουμε τις λάσπες από την ψυχή του μαθητή όπως λέει ο Τσιφόρος και να διδάξουμε τις θεμιτές συμπεριφορές ή αναλωθήκαμε στην συσσώρευση γνώσεων;
Γνώσεις χωρίς ηθικές αξίες είναι βαρβαρότητα όπως είπε ο B.F. Skinner. Και αυτή τη βαρβαρότητα την βλέπουμε στους εμποράκους της ανθρώπινης δυστυχίας για παράδειγμα, στους θεσιθήρες, στους σπουδάρχες......
Ίσως δεν αντιδράσαμε όταν έπρεπε και έτσι ανεχτήκαμε έτσι την επικράτηση μιας κουλτούρας άκρατης απληστίας και ανεπάρκειας.
Τώρα;
· Μήπως θα έπρεπε να δώσουμε περισσότερη έμφαση στην ανάπτυξη ενός πλαισίου σεβασμού των δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας των άλλων;
· Μήπως θα έπρεπε να καταδεικνύουμε συνεχώς με την στάση μας και τα παράδειγμά μας στα παιδιά μας και στους μαθητές μας το ανήθικο της τελεολογικής προσέγγισης του ο σκοπός αγιάζει τα μέσα;
Παραπομπές
Alexander, L (1949). Medical science under dictatorship . N Engl J Med; 241:39–47.
Berger, Ρ.Λ. (1990). Nazi Science — The Dachau Hypothermia Experiments. N Engl J Med 322:1435-1440.
Hanauske-Abel, H M. (1996). Not a slippery slope or sudden subversion: German medicine and
National Socialism in 1933. BMJ;313:1453-63.
*Ο Δρ. Κωνσταντίνος Μ Ντίνας είναι ειδικός παιδαγωγός
ntinask@tellas.gr