16.1.2015
Αλέξανδρος Θ. Δρίβας

Τα μαθήματα ιστορίας, είναι ίσως βαρετά μόνο στο σχολείο και οι λόγοι για τους οποίους είναι βαρετά εκεί, δεν είναι του παρόντος να γραφούν. Η ιστορία, είναι μαζί με το σύμμαχό της (τον χρόνο) ο ισχυρότερος κριτής της ανθρώπινης θεωρίας και πράξης. Σήμερα, (εδώ και τουλάχιστον μια δεκαετία) αυτή η σοβαρή και στιβαρή επιστήμη, «δικάζει» θεωρίες και ιδεολογίες οι οποίες μολονότι είχαν το θάρρος να αντιμετωπίσουν τον ιστορικό ρου με στόχο να τον αλλάξουν, τελικά ίσως βαθιά μέσα τους να αντιλαμβάνονται πως οι γραμμικές και οι κυκλικές εξελίξεις της Ιστορίας (όπως λέμε στις κοινωνικές επιστήμες) δε χρειάζονται βιασύνες.

Το ευρωπαϊκό «θαύμα».
Από το 1945 και έπειτα, ο ευρωπαϊκός κόσμος πείστηκε οτι το φυσιολογικό sequel του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, έπρεπε να είναι και το τελευταίο. Η μανία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ή αλλιώς η συνέχεια του Α’ Π.Π, έφερε το τέλος της κυριαρχίας του ευρωπαϊκού κόσμου στον πλανήτη. Ο κόσμος, πέρασε σε μια άλλη φάση όπου οι δύο επικρατέστερες δυνάμεις του πλανήτη, (Η.Π.Α και Ε.Σ.Σ.Δ) αντιλήφθηκαν πως ο περίφημος διάλογος των Αθηναίων και των Μηλίων, που κληροδότησε ο Θουκυδίδης δεν ήταν αποσπασμένος από την ιστορία, δεν ήταν ένα απλό case study. Θεωρίες όπως ο λειτουργισμός και ο νεολειτουργισμός (Βλ. Σχετικά D. Mitrany & Ernst Haas) επηρέασαν βαθειά την ευρωπαϊκή σκέψη, η οποία όπως ήταν φυσιολογικό, έδειξε κάθε αποστροφή προς οτιδήποτε ερμήνευε και ανέλυε τη σύγκρουση.

Με τη βοήθεια των Η.Π.Α, δειλά-δειλά η Ευρώπη της ΕΚΑΧ προσπαθεί να ανασυγκροτηθεί μέσα από εμπορικά και νομικά πλαίσια, τα οποία θα καθιστούσαν τον πόλεμο «ουτοπικό». Θεωρίες της αλληλεξάρτησης, της ολοκλήρωσης και της διεύρυνσης έφεραν σε μια «μέθη ειρήνης» την Ευρώπη η οποία πίστεψε σε μεγάλο βαθμό –μέρος της ελίτ- πως  Ευρώπη των εθνών και επομένως των πολέμων, είχε πλέον περάσει στο παρελθόν. Ως άλλοι Fukuyama, προέβλεψαν το τέλος της Ιστορίας, τουλάχιστον, της Ευρωπαϊκής.

Ο φόβος της πραγματικότητας.
Η πραγματικότητα, μολονότι ακόμη και από τις θετικές επιστήμες τίθεται πλέον σε άλλες βάσεις, δεν ήταν μια προσφιλής έννοια στον ευρωπαϊκό πολιτικό κόσμο ο οποίος ατένιζε τις ευκαιρίες, χωρίς να υπολογίζει τους κινδύνους. Σήμερα, οποιοσδήποτε άνθρωπος ασχολείται με το project management και με τη διοίκηση επιχειρήσεων, αν δεν κάνει το λεγόμενο risk assessment, θα πρέπει να είναι ήδη απολυμένος. Το νόημα της υψηλής στρατηγικής, δεν είναι τίποτε άλλο παρά η δημιουργία ενός ισολογισμού ανάμεσα σε κόστη και οφέλη. Στόχος της, να προετοιμαστεί για τα χειρότερα, ελπίζοντας για τα καλύτερα.

 Το πολιτικό προσωπικό των Βρυξελλών όμως, σε ένα μεγάλο βαθμό, ταύτισε τον κίνδυνο με την πραγματικότητα και την τελευταία με τον ρεαλισμό και επομένως, με τον πόλεμο. Το ίδιο ακριβώς, συμβαίνει και με τη γεωπολιτική αντίληψη. Ορθά-κοφτά, για την πλειοψηφία του liberal κομματιού της Ε.Ε, η γεωπολιτική, σημαίνει Ratzel, σημαίνει αποικιοκρατία, σημαίνει πόλεμος. Και πάλι, η απάντηση από τη διαχρονικότερη θεωρία της διεθνούς πολιτικής, έρχεται από τον Νικκολό Μακιαβέλλι. «Μην αναβάλλεις λύση προβλήματος διότι αυτό, θα χρονίσει». Οι συγκρούσεις, δεν αποφεύγονται, ούτε ακυρώνονται. Απλά, ματαιώνονται.

Όταν η Ιστορία, επισκέφτηκε πάλι το Παρίσι.
Ο ορθός πολιτικός ή/και διεθνολογικός διάλογος, δεν έχει στόχο να βάλλει κατά προσώπων. Η έρευνα, έχει ένα στόχο πάντα. Την εξέταση του «βάρους¨και της ισχύος κάθε θεωρίας, ιδεολογίας, θέσης, πρότασης κτλ. Ο J.J Mearsheimer, το 1990, προειδοποίησε πάνω στη μεγάλη χαρά για την επερχόμενη αστάθεια στην Ευρώπη. Το κείμενό του (Back to the Future-Instability in Europe after the Cold War, 1990) , είναι εξαιρετικά επίκαιρο, μολονότι στα χρόνια του Μάαστριχτ, θεωρήθηκε «υπερβολικό» και «ελαφρώς οπισθοδρομικό». Ακόμη ένα βιβλίο που πρέσβευε μια διαφορετική θεώρηση των πραγμάτων, ήταν αυτό του Samuel Huntington, «Τhe Clash of Civilizations and the Remaking of World Order». Το έργο του, δημοσιεύθηκε το 1996 και ήταν άλλο ένα έργο που κατατάσσεται στα πρώτα μεταψυχροπολεμικά βιβλία, που προσπαθούσαν να προβλέψουν τον νέο, πολύπλοκο χάρτη που σχηματιζόταν.  Όπως και το έργο του Mearsheimer, έτσι και το αντίστοιχο του Huntington, αμφισβητήθηκε από πολλούς, όχι τόσο για το αυτό καθαυτό το περιεχόμενο, αλλά για τα ταμπού που διείγηρε η συζήτηση περί πολιτισμικών διαφορών, γεωγραφίας των αξιών και βεβαίως, των συγκρούσεων που έβλεπε ο επιστήμονας, μεταξύ τους. Διεθνολογικά έργα αυτού του τύπου, που συνιστούν μάκρο-προβλέψεις, κρίνονται από την Ιστορία. Σε βάθος χρόνου. Ο Μέγας Ναπολέοντας, κάποτε είπε «στο τέλος, επικρατεί το πνεύμα». H λεγόμενη «ήπια ισχύς», η οποία αναλύθηκε από τον Joseph Nye, δεν είναι τελικά τόσο ήπια όσο την φανταζόμαστε. Είναι απλά, μια εναλλακτική προβολή της ισχύος.

 Η παγκοσμιοποίηση και ο εθνικισμός, δεν έχουν μόνο αντιστρόφως αναλογικές σχέσεις. Μπορούν να έχουν και καθαρά αναλογικές σχέσεις. Στην Ευρώπη, η ακροδεξιά, ισχυροποιεί σταθερά την επιρροή της, αρκετά χρόνια πριν από την κρίση. Τα ποσοσστά, αλλά και οι χώρες της Ευρώπης στις οποίες εμφανίζεται και μεγενθύνεται, κόβουν τα οικονομικά εργαλεία που προσπαθούν να αποδείξουν τη σχέση της ακροδεξιάς με απόλυτα, οικονομικά μεγέθη και με το σημείο που βρίσκεται το εκάστοτε βιοτικό επίπεδο μιας χώρας. Το ISIL, φέρνει ανακατατάξεις στη Μέση Ανατολή, όμως το πιο σημαντικό, είναι πως δεν έχει σκοπό –επι του παρόντος- να μείνει εκεί. Η Ευρώπη, αντιμετωπίζει εδώ και αρκετά χρόνια τον ισλαμισμό εντός της ως προβληματισμό, πλέον, τον αντιμετωπίζει ως πρόβλημα. Ένα τέτοιο σημαντικό γεγονός, που κατά τραγική ειρωνεία έγινε στο Παρίσι, εκεί από όπου η Γαλλική Επανάσταση θεμελίωσε τον θεσμό του έθνους-κράτους, δεν μπορούσε να μη φέρει νέες σκέψεις για νέες πολιτικές δράσεις και στην Ε.Ε.

Το τέλος της μονήρους οικονομικής λαγνείας της Ε.Ε.
Η φράση «Η Ε.Ε είναι εμπορικός γίγαντας αλλά πολιτικός νάνος», δεν ελήφθη ποτέ σοβαρά από το Μάαστριχτ και μετά. Αγνοώντας και περιφρονώντας επιδεικτικά την Ιστορία, η γραφειοκρατία των Βρυξελλών, κοιτούσε τα οικονομικά μεγέθη, την παραγωγική και καταναλωτική ευμάρεια της Ενιαίας Αγοράς. Σήμερα, το πρόβλημα έχει μετατεθεί σε ένα άλλο οικονομικό ζήτημα. Στη διατήρηση – διάσωση της Ευρωζώνης. Με τα γεγονότα στο Παρίσι, η Ευρώπη αποχαιρετά –αν ισχύσει η στοιχειώδης λογική- τον κόσμο όπου η οικονομία, προηγείται της πολιτικής. Λέξεις και έννοιες όπως «ασφάλεια» και «άμυνα», θα αρχίσουν σταδιακά να επανέρχονται, χωρίς ταμπού στο ευρωπαϊκό λεξιλόγιο. Αυτό το λεξιλόγιο, θα μεγαλώνει όσο το επιτάσσει η πραγματικότητα. «Ισλαμικός φονταμενταλισμός εντός της Ε.Ε», «Τρομοκρατία εντός της Ε.Ε» και άλλες περιφράσεις αυτού του τύπου, πρόκειται να έρθουν στην ατζέντα της Ε.Ε, καθώς ο ευκταίος στόχος της είναι το πέμπτο στάδιο ολοκλήρωσης, η πολιτική ενοποίηση.

Επαναπροσδιορισμός της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής.
Για να επαναπροσδιοριστεί κάτι, οφείλει πρώτα να προσδιοριστεί. Ωστόσο, έστω και σε επίπεδο νοοτροπίας και ρητορικής των Βρυξελλών, αρκετά πράγματα αναμένεται να αλλαξουν. Η Ευρωμεσογειακή Συνεργασία, η οποία θεμελιώθηκε στη Βαρκελώνη το 1995, είχε κυρίως εμπορικό χαρακτήρα. Η Ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτνίασης, επίσης. Οι όσες peacebuilding processes έχουν εκπονηθεί από τις Βρυξέλλες, πρόκειται να επανεξεταστούν. Όχι ως προς τον στόχο, (δηλαδή την ειρήνη) αλλά ως προς τον τρόπο. Τρόπος, σημαίνει πολιτική. Η γειτονιά της Ευρώπης, οφείλει να εξεταστεί πάλι, γεωπολιτικά και ανθρωπογεωγραφικά. Είναι πλέον, ζωτικό ζήτημα.

Οι σχέσεις με το Ισραήλ.
Έχοντας αφήσει στο χρονοντούλαπο της Ιστορίας τις «συγκρούσεις», η Ε.Ε, ξέχασε όχι μόνο να τις αντιμετωπίζει, αλλά και να τις αντιλαμβάνεται και να τις συλλαμβάνει. Οι σχέσεις της Ε.Ε ως κοινότητας με το Ισραήλ, κυμαίνονταν από την αδιαφορία, μέχρι και την παρεξήγηση. Είναι πολύ λογικό. Το Ισραήλ δεν έχει πάψει να ζει την «εμπόλεμη ειρήνη»  από τη στιγμή που η Ευρώπη, μπήκε σε μια τυπική ειρήνη (ψυχροπολεμική περίοδος).  Υποθέτοντας πως η θεωρία του ορθολογικού δρώντος θα βρει την εφαρμογή της στην Ε.Ε, το Ισραήλ, γίνεται αυτομάτως σημαντικός εταίρος της Κοινότητας. Όχι μόνο μέσα από τα στενά γεωπολιτικά πλαίσια. Το Ισραήλ, έχει την τεχνογνωσία και την εμπειρία να διαχειρίζεται φαινόμενα όπως αυτό που συνέβη πριν λίγς μέρες στο Παρίσι.

Η Ρωσία, σε νέο πλάνο.
Οι ευρω-ρωσικές σχέσεις, διανύουν το δικό τους zero point εδώ και έναν χρόνο. Η Ουκρανία, οι κυρώσεις και τα προβλήματα που απορρέουν από αυτές, αναγκαστικά, θα μπουν σε άλλο πλαίσιο. Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, οι διαστάσεις της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής, πρόκειται να επαναπροσδιοριστούν. Η Ε.Ε, (έστω τα ισχυρότερα ευρωπαϊκά κράτη) δεν μπορούν να διαχειριστούν ταυτόχρονα μια νομισματική κρίση, μια παγωμένη σύγκρουση με τη Ρωσία και επιπρόσθετα, μια απειλή προέλασης του ριζοσπαστικού Ισλάμ εντός των τειχών της. Η Ρωσία, έχοντας επίσης διατελέσει σύμμαχος των ΗΠΑ για θέματα αποτροπής της διεθνούς τρομοκρατίας και έχοντας ανοιχτά –ακόμη- ζητήματα που αφορούν τη διείσδυση του Ισλάμ στο μαλακό της υπογάστριο, θα αποτελέσει έναν εξίσου καλό σύμμαχο-γνώστη της απειλής που η Ευρώπη περνά. Η ερώτηση της Ε.Ε προς τη Ρωσία για την ακύρωση του αγωγού South Stream, μόνο τυχαία δεν μπορεί να θεωρηθεί. Το εφιαλτικό σενάριο, θα είναι η Ρωσία να βρει την κατάλληλη ευκαιρία για να «εκδικηθεί» την Ε.Ε και να δράσει μονομερώς στην Ουκρανία, γνωρίζοντας πως στην Ε.Ε πλέον, το ζήτημα με το ριζοσπαστικό Ισλάμ, έχει μπει στην κορυφή της Ευρωπαϊκής ατζέντα.

Η Ε.Ε, η Τουρκία και η Αίγυπτος.
Η επίσκεψη του Ταγίπ Ερντογάν στη Γερμανία και η ένθερμη ομιλία του μπροστά σε χιλιάδες Τούρκους μετανάστες το περασμένο καλοκαίρι και ενώ αναμένονταν οι πιο κρίσιμες Ευρω-εκλογές μέχρι τις επόμενες, θεωρήθηκε αρνητική κίνηση από την πλειοψηφία των Γερμανών πολιτών. Κάποιους μήνες πριν, η Άνγκελα Μέρκελ, παραδέχτηκε πως η «πολυπολιτισμικότητα στην Ευρώπη, απέτυχε». Η εσωτερική και η εξωτερική πολιτική της Τουρκίας, σε συνδυασμό και με το «κρυφτούλι» της Άγκυρας στις τρομοκρατικές επιθέσεις του Παρισίου και η επιτηδευμένη διγλωσσία, ίσως αποτελέσουν και την ταφόπλακα αυτού που από το Ελσίνκι ξεκινήσαμε να ονομάζουμε «Ευρωπαίκή προοπτική της Τουρκίας». Οι αμερικανικές ελπίδες για εξαγωγή ενός «ήπιου Ισλάμ» από την Τουρκία, αποδεικνύονται μέχρι στιγμής φρούδες.

Ο ειδικός σε θέματα Μέσης Ανατολής, Bernard Lewis, σε συνέντευξή του στην WSJ, το 2011 (Tyrannies are Doomed) είπε: «Η Τουρκία, θα γίνει «Ιράν». Το επιχείρημα, που αρκετοί αναλυτές και πολιτικοί επικαλούνταν περί αυτόματης αλλαγής της τουρκικής πολιτικής σε περίπτωση «εκθρόνισης» του Ερντογάν, έχει αρχίσει να περιπέφτει σε αχρησία. Μια ματιά στο εσωτερικό πολιτικό σύστημα της Τουρκίας αλλά και στα ανερχόμενα στελέχη των Ρεπουμπλικανών-Κοσμικών της Τουρκίας, θα πείσει τον οποιονδήποτε πως ο ισλαμισμός, έχει έρθει στην Τουρκία, για να μείνει.

Από την άλλη πλευρά, η Αίγυπτος, μέσα από τον Αλ Σίσι, δηλώνει πως οι φανατικοί ισλαμιστές, απειλούν τη σταθερότητα και οτι πρέπει το Ισλάμ να εξελιχθεί. Βέβαια, οι δυο βασικοί λόγοι που ο Αλ Σίσι προβαίνει σε μια τέτοια παρέμβαση αφορούν και την επιβίωση του ίδιου του του καθεστώτος καθώς οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι απειλούν τη σταθερότητα της Αιγύπτου. Επιπρόσθετα, η Αίγυπτος δηλώνει ξανά «παρούσα» στον αραβικό κόσμο, δείχνοντας πως μπορεί να διαδραματίσει σπουδαίο ρόλο σαν περιφερειακή δύναμη.

Άνοδος της δεξιάς και της ακροδεξιάς στην Ευρώπη και επαναφορά της σκληρής ισχύος.
Η κρίση της Ευρωζώνης, έχει χτυπήσει ιδιαίτερα το Νότο. Η άνοδος της αριστεράς έδειχνε μια αξιοσημείωτη τάση. Αυτή βέβαια η τάση, παρουσιάζει άνοδο παράλληλα με την αντίστοιχη ανοδική τάση της ακροδεξιάς και του ακραίου ευρωσκεπτικισμού.

Αυτό που αναμένεται στην Ευρώπη, είναι η ενίσχυση και της δεξιάς αλλά και της ακροδεξιάς, ανακόπτωντας έτσι την ανοδική τάση των αριστερών κομμάτων σε πανευρωπαίκό επίπεδο (κυρίως διεθνιστικών κινημάτων). Η μεταναστευτική πολιτική της Ε.Ε, θα αρχίσει να συγκλίνει όλο και περισσότερο προς μια πολιτική συμπληρωματική της εξωτερικής πολιτικής.

Η πολιτική Άμυνας της Ε.Ε, βρίσκεται σε εμβρυακό στάδιο. Μπορεί όντως, να συνεχίσει να παραμένει έτσι. Σε επίεπδο κρατών, αναμένεται η αύξηση των εξοπλισμών, όχι απαραίτητα των συμβατικών, καθώς το ISIL για παράδειγμα, λειτουργεί περισσότερο σαν ασύμμετρη απειλή. Μηχανισμοί πρόληψης και διαχείρισης τρομοκρατικών επιθέσεων, αντίστοιχων με αυτών που έλαβαν χώρα στο Παρίσι, θα μπουν στην ευρωπαϊκή ατζέντα.

Με λίγα λόγια, η Ε.Ε, πρόκειται να βαδίσει προς μια Realpolitik, μετά από πολλές δεκαετίες. Η περιφρόνηση της Ιστορίας, τα πολιτικά ταμπού και η άσκοπη ιδεολογικοποίηση προβλημάτων, έφεραν την Ε.Ε σε αδράνεια και τους πολίτες της, να νιώθουν πιο ανασφαλείς από ποτέ. Κατηγορίες και κριτικές περί κινδυνολογίας για όσους έβλεπαν τα κενά της μεταναστευτικής πολιτικής, για όσους τόνιζαν οτι δεν είναι η Ε.Ε έτοιμη να αφομοιώσει την πολυπολιτισμικότητα μπορούν να απαντηθούν, με βάση αυτό που ο Robert Gilpin αναφέρει στο έργο του «Παγκόσμια Οικονομία των Διεθνών Σχέσεων». «Εμείς οι ρεαλιστές, δεν κάνουμε αυτεκπληρούμενες προφητείες όπως μας κατηγορούν. Ο γιατρός, όταν κάνει τη διάγνωση της ασθένειας, δεν χαίρεται που την κάνει, απλά την διαγιγνώσκει».